Tòa án Tối cao Mỹ tuyên gói thuế đối ứng của ông Donald Trump là trái luật

Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đã tạo ra một bước ngoặt lớn đối với chính sách thương mại của Tổng thống Donald Trump khi tuyên bố vô hiệu hóa gói thuế đối ứng toàn cầu mà ông áp đặt dựa trên một đạo luật vốn được thiết kế cho các tình huống khẩn cấp quốc gia. Phán quyết này không đơn thuần là thất bại pháp lý đáng kể đối với Nhà Trắng mà còn có thể tạo ra những hệ quả sâu rộng đối với cấu trúc quyền lực tại Washington và cục diện kinh tế toàn cầu.

Trong phán quyết với tỷ lệ 6-3 do Chánh án John Roberts phê duyệt, đa số thẩm phán xác định rằng Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế năm 1977 (IEEPA) không trao cho Tổng thống quyền áp đặt thuế quan như cách ông Trump đã thực hiện. Theo Tòa, việc “điều chỉnh hoạt động nhập khẩu” theo ngôn ngữ của đạo luật không đồng nghĩa với quyền đơn phương áp thuế.

Chánh án Roberts nhấn mạnh: để biện minh cho một tuyên bố quyền lực mang tính “phi thường” như vậy, Tổng thống phải chỉ ra được sự ủy quyền rõ ràng từ Quốc hội - điều mà trong tình huống này không tồn tại.

Thuế quan - trụ cột trong chiến lược kinh tế của Donald Trump

Kể từ khi trở lại Nhà Trắng vào tháng 1/2025, ông Trump đã coi thuế quan là công cụ trọng tâm trong chiến lược kinh tế và đối ngoại. Các mức thuế được áp dụng toàn cầu đã châm ngòi cho một cuộc chiến thương mại mới, làm gia tăng căng thẳng với các đối tác, gây biến động thị trường tài chính và tạo ra môi trường bất định kéo dài.

Theo ước tính của Penn-Wharton Budget Model, số tiền thu được từ các mức thuế dựa trên IEEPA đã vượt 175 tỷ USD. Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ (CBO) trước đó cũng dự báo, nếu toàn bộ các mức thuế hiện hành được duy trì, ngân sách liên bang có thể thu về khoảng 300 tỷ USD mỗi năm trong thập kỷ tới.

Tuy nhiên, Tòa án Tối cao không đề cập đến vấn đề hoàn trả các khoản thuế đã thu - một điểm có thể dẫn tới những tranh chấp pháp lý và hành chính phức tạp trong thời gian tới.

Phán quyết lập tức tạo hiệu ứng trên thị trường tài chính: các chỉ số chứng khoán Mỹ tăng mạnh nhất trong hơn 2 tuần, USD suy yếu trong khi lợi suất trái phiếu chính phủ nhích lên.

Giới doanh nghiệp và các bang khởi kiện hoan nghênh quyết định của Tòa, coi đây là chiến thắng cho nguyên tắc pháp quyền và sự ổn định chính sách. Tuy nhiên, nhiều hiệp hội ngành nghề cảnh báo rằng Nhà Trắng có thể tìm cách áp dụng thuế theo các cơ sở pháp lý khác, kéo dài thêm giai đoạn bất định cho hoạt động đầu tư và thương mại.

Bộ trưởng Tài chính Hoa Kỳ Scott Bessent cùng các quan chức chính quyền cho biết Mỹ có thể dựa vào những điều khoản khác cho phép áp thuế vì lý do an ninh quốc gia hoặc hành vi thương mại không công bằng. Dù vậy, các công cụ thay thế này khó có thể mang lại mức độ linh hoạt và phạm vi rộng như IEEPA từng cho phép.

Tranh luận hiến định: Phán quyết cuối cùng thuộc về ai?

Hiến pháp Mỹ trao quyền đánh thuế và áp thuế quan cho Quốc hội, không phải Tổng thống. Tuy nhiên, thay vì xin phê chuẩn từ cơ quan lập pháp, ông Trump viện dẫn IEEPA - một đạo luật từng chủ yếu được sử dụng để trừng phạt kinh tế hoặc phong tỏa tài sản của đối thủ.

Đa số thẩm phán viện dẫn “học thuyết vấn đề trọng đại” (major questions doctrine), theo đó các hành động hành pháp có ý nghĩa kinh tế và chính trị lớn phải được Quốc hội ủy quyền rõ ràng. Nếu chấp thuận lập luận của chính quyền Trump, Tòa cho rằng điều đó sẽ gây ảnh hưởng lớn tới cán cân quyền lực truyền thống giữa nhánh hành pháp và lập pháp trong chính sách thương mại.

Ở chiều hướng khác, thẩm phán Brett Kavanaugh lập luận rằng văn bản luật và tiền lệ ủng hộ quan điểm của chính quyền. Kavanaugh cũng cho rằng phán quyết này chưa chắc sẽ hạn chế đáng kể quyền áp thuế của Tổng thống trong tương lai.

Thuế quan từng là đòn bẩy giúp Washington gia tăng sức ép đàm phán với các đối tác thương mại, buộc nhiều quốc gia phải nhượng bộ hoặc cam kết đầu tư quy mô lớn vào Mỹ. Tuy nhiên, cách tiếp cận “cứng rắn tối đa” cũng làm gia tăng căng thẳng với cả những đồng minh lâu năm.

Phản ứng trước phán quyết, lãnh đạo phe Dân chủ tại Thượng viện Chuck Schumer gọi đây là “chiến thắng cho túi tiền của người tiêu dùng Mỹ”. Trong khi đó, Thượng nghị sĩ Elizabeth Warren cảnh báo rằng chưa có cơ chế rõ ràng để người tiêu dùng và doanh nghiệp nhỏ được hoàn trả các khoản thuế đã đóng.

Trên bình diện quốc tế, Chủ tịch Phòng Thương mại Canada Candace Laing nhận định đây là một quyết định pháp lý chứ chưa phải sự “tái khởi động” chính sách thương mại Mỹ. Bà cũng cảnh báo Ottawa cần chuẩn bị cho những công cụ gây sức ép mới từ Washington.

Phán quyết lần này không chỉ dừng lại ở câu chuyện thuế quan. Theo giới phân tích, sự kiện này đặt ra giới hạn rõ ràng hơn đối với việc mở rộng quyền lực hành pháp trong lĩnh vực có tác động kinh tế vĩ mô lớn. Trong bối cảnh Mỹ là nền kinh tế lớn nhất thế giới, mọi thay đổi trong cấu trúc quyền lực thương mại của Washington đều có ảnh hưởng mang tính toàn cầu.

Dù chính quyền Trump có thể triển khai “kế hoạch B” nhằm duy trì phần lớn chính sách thuế, quyết định của Tòa án Tối cao đã gửi đi thông điệp mạnh mẽ: những công cụ kinh tế có tính hệ thống không thể được áp dụng chỉ dựa trên quyền lực của Tổng thống. Đối với thị trường toàn cầu, đây có thể là dấu hiệu tích cực về mặt pháp lý, nhưng về mặt chính sách, giai đoạn bất định vẫn chưa hoàn toàn khép lại.