Nghị quyết 68 sau một năm: Từ chuyển động chính sách đến phép thử thực thi

Tại tọa đàm "Dấu ấn 1 năm thực hiện Nghị quyết 68" do Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinance tổ chức ngày 13/5 tại Hà Nội, các chuyên gia đều thống nhất một điểm: Nghị quyết 68 đã tạo ra cú hích lớn về tư tưởng và định hướng chính sách đối với khu vực kinh tế tư nhân. Tuy nhiên, khoảng cách từ chủ trương đến đời sống doanh nghiệp vẫn còn rộng, đặc biệt khi khu vực doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ và hộ kinh doanh chưa cảm nhận rõ lợi ích từ làn sóng cải cách.

2 triệu doanh nghiệp: Con số không tưởng nếu thị trường vẫn "vào một, ra một"

Theo TS. Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Quản lý kinh tế trung ương, việc đánh giá hiệu quả triển khai các nghị quyết về phát triển kinh tế tư nhân phải dựa trên kết quả thực chất, thay vì các báo cáo mang tính hình thức. Theo ông, mục tiêu đạt 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030 là một chỉ tiêu rất rõ và hoàn toàn có thể đo lường được. Vấn đề là xu hướng hiện nay lại chưa ủng hộ mục tiêu đó.

Việt Nam hiện có khoảng 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động. Để đạt mục tiêu 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030, nền kinh tế cần tăng thêm khoảng 1 triệu doanh nghiệp, tương đương bình quân 200.000 doanh nghiệp mỗi năm. Nhưng theo ông Cung, tỷ lệ doanh nghiệp gia nhập và quay lại thị trường so với số doanh nghiệp rút lui đang giảm dần. Nếu giai đoạn trước, cứ một doanh nghiệp rời thị trường có thể có khoảng hai doanh nghiệp gia nhập hoặc quay lại, thì từ năm 2021 đến nay tỷ lệ này gần như chỉ còn xấp xỉ một đổi một.

Điều đáng lo ngại là số doanh nghiệp thành lập mới thường được nhấn mạnh như một tín hiệu tích cực, trong khi số doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường lại ít được nhìn nhận tương xứng. Nếu không có một cơ chế theo dõi độc lập, nghiêm túc và thường xuyên, mục tiêu 2 triệu doanh nghiệp rất dễ bị biến thành một chỉ tiêu hành chính hơn là một cam kết phát triển.

TS. Cung cũng cho rằng Việt Nam không thiếu văn bản, mà thiếu thay đổi thực chất. Một quy định tạo ra chuyển động thật sự có giá trị hơn nhiều so với hàng chục văn bản không đi vào cuộc sống. Vì vậy, hiệu quả cải cách phải được đo bằng số thủ tục được cắt giảm thật, chi phí và thời gian tiết kiệm được cho doanh nghiệp, chứ không phải bằng số lượng nghị quyết hay chương trình hành động được ban hành.

Phát biểu tại tọa đàm, TS. Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, đánh giá thành tựu lớn nhất của Nghị quyết 68 là sự thay đổi về tư tưởng. Nghị quyết đã tạo ra kỳ vọng lớn trong cộng đồng doanh nghiệp và được cụ thể hóa bằng hàng loạt chính sách, nghị quyết, chương trình hành động.

Tuy nhiên, sự hứng khởi này đang phân hóa rõ rệt. Doanh nghiệp lớn, với nguồn lực tài chính và năng lực pháp lý tốt hơn, đang hưởng lợi rõ hơn từ làn sóng cải cách. Trong khi đó, doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh và khu vực phi chính thức lại bước vào trạng thái lo âu trước các yêu cầu mới về thuế, hóa đơn, kiểm tra hàng giả, hàng nhái và thanh tra kinh doanh.

Theo ông Bình, nếu tư duy quản lý vẫn xem doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh chủ yếu là "đối tượng quản lý" thay vì đối tác trong phát triển, chính sách có thể tạo phản ứng ngược. Một trong những biểu hiện là xu hướng chia nhỏ quy mô để tránh ngưỡng doanh thu hoặc nghĩa vụ thuế. Điều này vô hình trung khuyến khích quá trình "li ti hóa" doanh nghiệp, thay vì thúc đẩy họ lớn lên.

Ông Bình cũng lưu ý xu hướng quay lại giao dịch tiền mặt ở một số hộ kinh doanh. Nếu tâm lý này lan rộng, mục tiêu minh bạch hóa nền kinh tế có thể bị kéo lùi, trong khi khu vực kinh tế phi chính thức lại có thêm không gian tồn tại.

Với mục tiêu 2 triệu doanh nghiệp, ông cho rằng Việt Nam cần nghiên cứu nghiêm túc hơn mô hình doanh nghiệp một chủ, vốn phổ biến tại nhiều nền kinh tế phát triển nhưng còn rất hạn chế trong hệ thống pháp lý và thực tiễn đăng ký kinh doanh ở Việt Nam.

Ở góc độ phản ánh từ cộng đồng doanh nghiệp, ông Bùi Thanh Minh, Phó giám đốc Văn phòng Ban IV, cho rằng cải cách hiện nay vẫn thiếu một triết lý tổng thể. Các bộ, ngành đều có thể tuyên bố cắt giảm thủ tục hoặc điều kiện kinh doanh, nhưng nếu mỗi nơi cải cách theo cách riêng, kết quả cuối cùng có thể là những thay đổi rời rạc, không làm giảm chi phí tuân thủ thực tế cho doanh nghiệp.

Theo số liệu được ông Minh dẫn lại, trong ba tháng đầu năm, mỗi tháng có khoảng 32.000 doanh nghiệp đăng ký mới và quay lại hoạt động, nhưng đồng thời cũng có khoảng 30.400 doanh nghiệp rút khỏi thị trường. Như vậy, mức tăng ròng chỉ khoảng 1.600 doanh nghiệp mỗi tháng. Với tốc độ này, mục tiêu 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030 sẽ rất khó đạt được.

Ông Minh nhấn mạnh cải cách chỉ có ý nghĩa khi doanh nghiệp cảm nhận được chi phí giảm đi và thủ tục bớt phiền hà. Nếu truyền thông nói nhiều về cải cách nhưng doanh nghiệp vẫn thấy chi phí không giảm, niềm tin sẽ tiếp tục bị bào mòn. Đáng chú ý, theo khảo sát của Ban IV, khi hỏi 10 doanh nghiệp thì có tới khoảng 7 doanh nghiệp vẫn mang tâm lý thận trọng hoặc tiêu cực về triển vọng kinh doanh.

Niềm tin, chi phí tuân thủ và bài toán thực thi Nghị quyết 68

Nếu giai đoạn đầu của Nghị quyết 68 là câu chuyện khơi dậy kỳ vọng, thì giai đoạn tiếp theo sẽ là phép thử của năng lực thực thi. Với doanh nghiệp, cải cách chỉ có ý nghĩa khi chi phí tuân thủ thực sự giảm, rủi ro chính sách thấp hơn, tranh chấp được xử lý nhanh hơn và quyền kinh doanh được bảo vệ bằng một hệ thống pháp lý đủ minh bạch.

TS. Lê Xuân Nghĩa, nguyên Phó chủ tịch Ủy ban Giám sát Tài chính quốc gia, cho rằng khu vực kinh tế tư nhân muốn trở thành động lực tăng trưởng quan trọng nhất thì điều kiện đầu tiên vẫn là môi trường kinh doanh đủ ổn định để doanh nghiệp dám bỏ vốn. Theo ông, số doanh nghiệp thành lập mới có thể đang tăng nhanh hơn mức thông thường, nhưng vẫn chưa đủ để bù đắp sức ép từ số doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường.

Một điểm đáng chú ý khác là xu hướng suy giảm của đầu tư tư nhân. TS Lê Xuân Nghĩa đánh giá mặt bằng lãi suất cao là nguyên nhân trực tiếp ảnh hưởng đến tâm lý đầu tư, nhưng đằng sau đó còn là các điểm nghẽn kỹ thuật trong vận hành chính sách. Tiến độ giải ngân đầu tư công chậm, lượng vốn lớn còn nằm trong hệ thống ngân hàng, cùng một số quy định về tiền gửi kho bạc có thể làm gia tăng áp lực huy động vốn của các ngân hàng quốc doanh, từ đó tác động ngược trở lại mặt bằng lãi suất.

TS. Nghĩa cũng lưu ý chính sách thuế và hóa đơn đang tạo ra nhiều phản ứng phòng thủ. Yêu cầu minh bạch hóa là cần thiết, nhưng nhiều hộ kinh doanh nhỏ vẫn mua nguyên liệu từ chợ truyền thống hoặc các nguồn không có hóa đơn đầy đủ. Khi chi phí tuân thủ vượt quá năng lực quản trị, họ có thể chọn thu hẹp quy mô, chia nhỏ hoạt động hoặc tránh mở rộng doanh thu chính thức.

Về vấn đề môi trường kinh doanh, TS. Nguyễn Quốc Việt cho rằng điều doanh nghiệp cần không phải là thêm thật nhiều quy định, mà là một môi trường ổn định hơn, minh bạch hơn, ít bất định hơn. Theo ông, doanh nghiệp không sợ cạnh tranh bằng sợ các can thiệp hành chính khó lường. Khi môi trường pháp lý thiếu ổn định, dòng tiền có thể rời khỏi sản xuất kinh doanh để chuyển sang các tài sản phòng thủ như vàng, phản ánh nhu cầu bảo toàn tài sản hơn là mở rộng đầu tư.

Ông Việt cũng cảnh báo về tình trạng hệ thống pháp lý quá nặng tính hình thức. Luật pháp và nghị quyết có thể là hàng hóa công cần thiết, nhưng khi số lượng quy định vượt quá ngưỡng hợp lý, chi phí tuân thủ sẽ tăng và thị trường vốn trở nên kém hiệu quả. Khi đó, doanh nghiệp sẽ dành nhiều năng lượng để thích ứng hoặc né tránh, thay vì tập trung vào sản xuất, đổi mới và mở rộng quy mô.

Ở khía cạnh tư pháp, luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SB Law, cho rằng một trong những yêu cầu quan trọng của Nghị quyết 68 là cải thiện thực thi hợp đồng và giải quyết tranh chấp kinh doanh. Tuy nhiên, thực tế tại tòa án vẫn còn chậm.

"Doanh nghiệp mất nhiều thời gian từ khâu nộp đơn, thụ lý, xét xử sơ thẩm, phúc thẩm đến thi hành án. Chính vì con đường dân sự kéo dài, không ít doanh nghiệp có xu hướng tìm đến cơ quan điều tra để xử lý nhanh hơn, dù chủ trương là không hình sự hóa quan hệ kinh tế, dân sự", luật sư Hà nhận xét.

Cũng theo ông Hà, tòa án điện tử có thể là một hướng đi tích cực nếu được triển khai hiệu quả, giúp doanh nghiệp giảm thời gian và chi phí. Tuy nhiên, việc cụ thể hóa các nguyên tắc lớn của Nghị quyết 68, đặc biệt trong xử lý sai phạm kinh tế theo hướng ưu tiên biện pháp dân sự, kinh tế và hành chính trước hình sự, vẫn cần hướng dẫn rõ ràng hơn để cơ quan tố tụng có cơ sở áp dụng thống nhất.