Minh bạch hoặc bị đào thải: Áp lực mới với doanh nghiệp Việt

Tại tọa đàm "Truy xuất nguồn gốc - Lá chắn bảo vệ doanh nghiệp và người tiêu dùng" do Tạp chí Tiếp thị & Gia đình tổ chức mới đây, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho biết, truy xuất nguồn gốc đang trở thành yêu cầu tất yếu trong bối cảnh pháp luật ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn minh bạch hàng hóa, đồng thời sức ép hội nhập quốc tế cũng lớn hơn.

Nhiều năm qua, doanh nghiệp thường nhìn truy xuất nguồn gốc như một giải pháp chống hàng giả đơn thuần. Tuy nhiên, bản chất của hoạt động này là khả năng theo dõi, nhận diện sản phẩm xuyên suốt từ nguyên liệu đầu vào, sản xuất, vận chuyển cho tới khi phân phối ra thị trường.

"Doanh nghiệp muốn quản lý sản phẩm tốt hơn, muốn thị trường minh bạch hơn thì phải triển khai truy xuất nguồn gốc", ông Linh nói.

Đại diện Bộ Công Thương thông tin, xu hướng quản lý hiện nay đang chuyển dần từ "hậu kiểm" sang "tiền kiểm", đòi hỏi doanh nghiệp phải chủ động minh bạch thông tin ngay từ đầu trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh nhiều quốc gia đã bắt đầu áp dụng các tiêu chuẩn truy xuất khắt khe hơn với hàng hóa nhập khẩu, doanh nghiệp Việt buộc phải thích ứng nếu muốn tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Không chỉ là yêu cầu từ phía cơ quan quản lý, thực tế thị trường cũng đang tạo áp lực lớn lên doanh nghiệp. Theo ông Trần Hữu Linh, các lĩnh vực như gas, phân bón là những ngành bị làm giả rất nhiều. Trong khi đó, lực lượng quản lý thị trường mỗi ngày phải kiểm tra khối lượng hàng hóa rất lớn nên không thể chỉ dựa vào cảm quan để phân biệt thật - giả.

"Trước đây, tem chống giả cũng từng bị sao chép rất tinh vi. Hiện nay, các giải pháp như tem điện tử, QR code hay hệ thống truy xuất dữ liệu giúp việc xác thực nguồn gốc thuận tiện và hiệu quả hơn rất nhiều", ông Linh cho hay.

Áp lực thị trường cũng là lý do khiến nhiều doanh nghiệp chủ động triển khai truy xuất nguồn gốc từ sớm.

Ông Nguyễn Quốc An, Phó Tổng Giám đốc Công ty Super Phốt phát và Hóa chất Lâm Thao nêu rõ, doanh nghiệp đã triển khai hệ thống mã QR từ năm 2021. Động lực lớn nhất xuất phát từ nhu cầu bảo vệ thương hiệu và kiểm soát hàng hóa.

"Là thương hiệu lớn, sản phẩm của chúng tôi bị làm giả rất nhiều. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến uy tín doanh nghiệp mà còn tác động trực tiếp tới người tiêu dùng", ông An chia sẻ.

Đại diện Lâm Thao cho rằng, dù chi phí đầu tư ban đầu tương đối lớn nhưng truy xuất nguồn gốc giúp doanh nghiệp quản lý thị trường hiệu quả hơn, đồng thời giúp người tiêu dùng dễ dàng nhận diện hàng chính hãng.

Tương tự, ông Trịnh Quốc Dân, Trưởng phòng Kỹ thuật - An toàn Công ty CP Kinh doanh Khí miền Nam (Gas South) cho biết, doanh nghiệp bắt đầu triển khai truy xuất nguồn gốc từ năm 2020 nhằm quản lý gần 4 triệu bình gas lưu thông trên thị trường.

Trước đây, phần lớn dữ liệu được ghi chép thủ công nên khó đồng bộ và tốn nhiều nhân lực. Sau khi số hóa, doanh nghiệp có thể kiểm soát toàn bộ vòng đời của từng bình gas, từ sản xuất, chiết nạp cho tới phân phối.

"Truy xuất nguồn gốc không chỉ để đáp ứng yêu cầu quản lý Nhà nước mà còn là nhu cầu tự thân nhằm nâng cao hiệu quả quản trị và giảm rủi ro", ông Dân nói.

Truy xuất nguồn gốc không chỉ là việc dán mã QR

Trong khi đó, ông Nguyễn Khắc Trí, Phó Tổng Giám đốc Tổng công ty Gas Petrolimex thông tin, doanh nghiệp hiện áp dụng nhiều lớp nhận diện cho mỗi bình gas, từ số series riêng, tem chống hàng giả kết hợp QR code cho tới định hướng gắn chip NFC trong thời gian tới.

Với những ngành hàng có nguy cơ cao về gian lận thương mại như gas hay phân bón, việc xây dựng hệ thống truy xuất nhiều lớp là giải pháp quan trọng để bảo vệ thương hiệu và người tiêu dùng.

Ở góc độ công nghệ, ông Phạm Văn Quân, Chủ tịch Công ty CP Công nghệ Checkee, đánh giá, nhiều doanh nghiệp hiện vẫn chưa hiểu đầy đủ về bản chất của truy xuất nguồn gốc.

"Đây không đơn thuần là việc dán mã QR lên sản phẩm mà phía sau phải là cả một hệ thống công nghệ và dữ liệu xuyên suốt trong chuỗi cung ứng", ông Quân nói.

Theo chuyên gia này, muốn truy xuất hiệu quả, doanh nghiệp phải định danh rõ ràng sản phẩm, đồng thời kết nối dữ liệu từ khâu sản xuất, vận chuyển đến phân phối. Khi toàn bộ dữ liệu được liên thông, doanh nghiệp mới có thể kiểm soát sản phẩm trên toàn hệ thống.

Ông Quân nhấn mạnh rằng, tâm lý e ngại minh bạch dữ liệu hiện vẫn tồn tại ở nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là các đơn vị đã vận hành theo mô hình cũ trong thời gian dài. Tuy nhiên, truy xuất nguồn gốc thực chất là một phần của chuyển đổi số và là công cụ nâng cao năng lực cạnh tranh chứ không đơn thuần là áp lực kiểm tra, giám sát.

Theo các doanh nghiệp, áp lực hiện nay đã đủ lớn để buộc doanh nghiệp phải thay đổi. Ông Phan Văn Tâm, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Phân bón Bình Điền bày tỏ, doanh nghiệp đang triển khai công nghệ RFID và chuẩn bị vận hành thử nghiệm trong thời gian tới. Khi quét mã, nếu sản phẩm đã từng được xác thực trước đó thì hệ thống sẽ cảnh báo ngay dấu hiệu bất thường.

"Truy xuất nguồn gốc không chỉ chống hàng giả mà còn giúp doanh nghiệp theo dõi đường đi của sản phẩm, nâng cao hiệu quả quản lý thị trường và tăng niềm tin với khách hàng", ông cho hay.

Các doanh nghiệp cũng kỳ vọng cơ quan quản lý sẽ tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, chuẩn hóa dữ liệu và xây dựng hệ sinh thái liên thông để hỗ trợ doanh nghiệp triển khai đồng bộ hơn.

Ở góc độ quản lý, ông Trần Hữu Linh chia sẻ, từ ngày 1/7 tới, Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa sửa đổi sẽ có hiệu lực, đồng thời tiếp tục công bố danh mục các nhóm sản phẩm bắt buộc phải thực hiện truy xuất nguồn gốc.

"Quan điểm hiện nay là các sản phẩm lưu thông trên thị trường đều cần được định danh và có khả năng truy xuất nguồn gốc", ông Linh nhấn mạnh.

Có thể thấy, trong bối cảnh thị trường ngày càng yêu cầu minh bạch, truy xuất nguồn gốc không còn là lựa chọn mang tính hình thức. Đây đang trở thành "lá chắn" giúp doanh nghiệp bảo vệ thương hiệu, nâng cao năng lực quản trị, đồng thời tạo thêm niềm tin cho người tiêu dùng trong một thị trường cạnh tranh ngày càng khốc liệt.