Đàm phán Mỹ-Iran thất bại, hồ sơ hạt nhân vẫn là rào cản lớn

Sáng 12/4 (giờ Việt Nam), vòng đàm phán Mỹ-Iran mới nhất tại Islamabad, thủ đô Pakistan, đã kết thúc mà không đạt thỏa thuận sau khoảng 21 giờ thương lượng trực tiếp, khiến câu hỏi về những gì sẽ xảy ra sau lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần hiện tại vẫn chưa được giải đáp.

Phái đoàn Mỹ tham gia đàm phán bao gồm Phó Tổng thống JD Vance, đặc phái viên của Tổng thống Trump Steve Witkoff và con rể ông Trump Jared Kushner. Phía Iran bao gồm Ngoại trưởng Abbas Araghchi và Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf.

Phát biểu trước báo giới trước khi rời Islamabad, Phó Tổng thống Mỹ J.D. Vance cho biết Mỹ và Iran đã không đạt được thỏa thuận chấm dứt chiến tranh.

"Họ đã chọn không chấp nhận các điều khoản của chúng tôi", ông Vance nói, dù ông vẫn để ngỏ khả năng đạt được thỏa thuận.

"Chúng tôi rời khỏi đây với một đề xuất rất đơn giản: một phương pháp để đạt hiểu biết, đó là đề nghị cuối cùng và tốt nhất của chúng tôi", ông nói, đồng thời "đá bóng" sang phía Iran: "Chúng ta sẽ xem liệu người Iran có chấp nhận nó hay không".

Những nút thắt nào chưa được gỡ?

Hiện hai bên còn tồn tại bốn khác biệt về quan điểm chính và khó nhượng bộ nhau.

Thứ nhất là hồ sơ hạt nhân. Phía Mỹ nói điều kiện cốt lõi là Iran phải cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân. Phó Tổng thống J.D. Vance nói rằng Mỹ rời bàn đàm phán vì không đạt được cam kết đó từ Tehran. Truyền thông cho biết Mỹ muốn đàm phán trên cơ sở Iran từ bỏ con đường chế tạo bom hạt nhân và mở lại Hormuz cho hàng hải quốc tế.

Thứ hai là điều kiện tiên quyết của Iran. Trước vòng đàm phán, phía Iran đề ra các "lằn ranh đỏ". Trong đó, Tehran chỉ chấp nhận tiến tới hòa bình lâu dài nếu có chấm dứt ngay các đòn tấn công của Mỹ, có bảo đảm không tái diễn, và có bồi thường thiệt hại. Iran cũng bác bỏ mô hình ngừng bắn tạm thời.

Các điều kiện này quá cao đối với Washington nên gần như biến đàm phán thành cuộc mặc cả về trật tự hậu xung đột, không chỉ là vấn đề hạt nhân.

Thứ ba là eo biển Hormuz. Tehran đòi quyền kiểm soát thực tế, muốn thu phí quá cảnh, trong khi mục tiêu tối thiểu của Mỹ là khôi phục tự do hàng hải qua tuyến vận tải năng lượng chiến lược này. Đây là mâu thuẫn lợi ích trực diện, vì nhượng bộ của Mỹ ở điểm này sẽ bị hiểu như thừa nhận đòn bẩy ép buộc của Iran.

Thứ tư là bối cảnh chiến sự khu vực và mức độ mất lòng tin cực cao. Iran muốn thỏa thuận phải bao trùm cả ngừng các đòn tấn công vào Li-băng, trong khi Israel tuyên bố mặt trận với Hezbollah không thuộc khuôn khổ ngừng bắn hai tuần giữa Iran và Mỹ.

Khi khoảng cách còn lớn như vậy, thất bại là kết quả gần như tất yếu.

Iran nói gì?

Iran cho biết họ không có kế hoạch đàm phán hạt nhân thêm nữa với Mỹ sau khi các cuộc đàm phán do Pakistan làm trung gian thất bại. "Chưa có chương trình nào được công bố về thời gian, địa điểm hoặc vòng đàm phán tiếp theo", hãng thông tấn Nour của Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran cho biết.

Lập trường công khai của Tehran là Mỹ đã đưa ra các yêu sách "quá mức". Đài truyền hình nhà nước Iran cho biết "những yêu cầu vô lý" của Mỹ là nguyên nhân dẫn đến thất bại của các cuộc đàm phán sau 21 giờ.

"Mặc dù phía Iran đã đưa ra nhiều sáng kiến, nhưng những yêu cầu vô lý của phía Mỹ đã cản trở tiến trình đàm phán", đài truyền hình cho biết. "Lòng tham của Mỹ đã ngăn cản việc đạt được thỏa thuận".

Đài truyền hình nhà nước cho biết những bất đồng bao gồm kiểm soát eo biển Hormuz và chương trình hạt nhân của nước này. Iran luôn khẳng định quyền làm giàu uranium cho mục đích dân sự của mình.

Esmail Baghaei, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran, cho biết nước này khó có thể tin tưởng Mỹ sau khi hai vòng đàm phán hạt nhân trước đó bị gián đoạn bởi các cuộc đối đầu vũ trang với Israel và Mỹ. "Chúng tôi chưa quên và sẽ không quên sự thiếu thiện chí và ý đồ xấu xa của Mỹ", ông nói với hãng thông tấn nhà nước Iran IRNA.

Ngoài vấn đề eo biển Hormuz và chương trình hạt nhân của Iran, ông Baghaei cho biết hai bên cũng đã thảo luận về việc bồi thường thiệt hại do các cuộc tấn công của Mỹ và Israel gây ra và việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đối với Iran.

Trong các phát biểu chính thức sau khi hai bên đạt được thỏa thuận ngừng bắn trước đó, Ngoại trưởng Abbas Araghchi nhấn mạnh Mỹ đã hai lần dùng vũ lực giữa lúc có tiến trình đàm phán hạt nhân và hiện tại còn hành động trái cam kết ngay cả khi ngoại giao chưa kịp khởi động lại. Phía Iran cũng nói việc Israel tiếp tục tấn công Li-băng là hành động phá hoại ngoại giao và Mỹ phải chịu trách nhiệm về hệ quả.

Một chi tiết quan trọng khác từ tài liệu ngoại giao Iran là Tehran nói họ đồng ý bước vào đối thoại sau đề nghị của Thủ tướng Pakistan, trong bối cảnh Mỹ nêu đề xuất 15 điểm còn Iran có khung 10 điểm làm cơ sở thương lượng. Điều này cho thấy Iran muốn xây dựng câu chuyện rằng họ không từ chối ngoại giao, mà cho rằng chính Mỹ đã làm trật đường ray bằng yêu sách và hành động quân sự.

Trong khi Israel không công nhận Li-băng là một phần của thỏa thuận ngừng bắn mong manh này, câu hỏi bỏ ngỏ tiếp theo là Mỹ sẽ hành động gì tiếp theo ở Iran sau khi thỏa thuận ngừng bắn hai tuần kết thúc vào ngày 21/4.