Đề xuất 10 điểm của Iran và tham vọng định hình lại trật tự Trung Đông

Ngày 8/4, ông Trump bất ngờ thông báo đạt thỏa thuận ngừng bắn 2 tuần với Iran với Pakistan đóng vai trò trung gian, đồng thời cho biết thỏa thuận 10 điểm của Iran là cơ sở tốt để đàm phán.

Iran đòi hỏi gì?

Đề xuất hòa bình 10 điểm mà Iran đưa ra giữa lúc xung đột với Mỹ và Israel leo thang không chỉ nhằm tìm lối ra cho chiến sự. Văn bản này còn cho thấy Tehran đang tìm cách chuyển lợi thế tại eo biển Hormuz thành đòn bẩy chính trị, qua đó buộc các đối thủ phải tính lại cấu trúc an ninh khu vực.

Theo các nội dung được truyền thông Iran và phương Tây công bố, Tehran yêu cầu Mỹ cam kết không tấn công trở lại, dỡ bỏ toàn bộ các lệnh trừng phạt chính và phụ (với bên thứ ba), chấp nhận quyền làm giàu uranium, chấm dứt các nghị quyết quốc tế nhằm vào chương trình hạt nhân Iran, bồi thường thiệt hại chiến tranh và rút lực lượng chiến đấu Mỹ khỏi khu vực. Iran cũng muốn một lệnh ngừng bắn trên mọi mặt trận, gồm cả việc Israel dừng các cuộc tấn công nhằm vào Hezbollah tại Li-băng.

Đổi lại, Tehran phát tín hiệu sẵn sàng mở lại eo biển Hormuz, tuyến hàng hải có ý nghĩa sống còn với thị trường năng lượng toàn cầu. Iran cũng sẽ áp khoản phí khoảng 2 triệu USD cho mỗi tàu đi qua "yết hầu" này và khoản phí này sẽ được chia với Oman, quốc gia nằm bên kia eo biển. Theo kế hoạch, Iran sẽ sử dụng phần tiền thu được để tái thiết cơ sở hạ tầng bị phá hủy trong các cuộc tấn công của Mỹ và Israel, thay vì đòi bồi thường trực tiếp.

Khi được hỏi ngày 6/4 về đề xuất mới nhất liên quan đến Iran, ông Trump cho biết: "Nó chưa đủ tốt. Nhưng đó là một bước tiến rất quan trọng".

Hormuz là đòn bẩy lớn nhất

Nếu chỉ nhìn bề mặt, đây là một đề xuất ngừng chiến. Nhưng ở tầng sâu hơn, Iran đang cố biến cuộc khủng hoảng hiện nay thành cơ hội để xây dựng lại trật tự khu vực. Tehran không chỉ muốn chấm dứt bom đạn, mà còn muốn buộc đối thủ thừa nhận rằng Iran là một tác nhân không thể bị gạt khỏi mọi tiến trình an ninh ở Trung Đông.

Trọng tâm của bản đề xuất nằm ở Hormuz. Với thế giới, đây là một điểm nghẽn chiến lược của dòng chảy năng lượng khi khoảng 25% nguồn cung dầu thế giới đi qua.

Còn với Iran, đây là đòn bẩy địa chính trị mạnh nhất. Chỉ cần khu vực này rơi vào bất ổn, giá dầu, chi phí bảo hiểm hàng hải, vận tải biển và tâm lý thị trường quốc tế đều bị ảnh hưởng. Kể từ khi cuộc chiến nổ ra ngày 28/2 cho đến trước khi thỏa thuận ngừng bắn được công bố, giá dầu thế giới đã tăng gần gấp đôi, lan tỏa hiệu ứng domino sang một loạt ngành khác. Tehran hiểu rõ điều đó, và đang tận dụng lợi thế địa lý để nâng vị thế mặc cả.

Chính nhờ phòng thủ chắc Hormuz, Iran có thể đẩy cuộc đối đầu ra khỏi phạm vi song phương với Mỹ hay đối đầu trực diện với Israel. Mỗi sức ép mà Tehran tạo ra tại đây đều buộc các nước Ả-rập Vùng Vịnh, các nền kinh tế châu Á và các thị trường năng lượng toàn cầu phải dõi theo.

Đó cũng là lý do Tehran gắn chuyện mở lại Hormuz với hàng loạt yêu sách khác. Iran không muốn chỉ đổi ổn định hàng hải lấy một khoảng lặng ngắn hạn. Điều họ muốn là đổi ổn định khu vực lấy một gói nhượng bộ chiến lược lớn hơn.

Ba mục tiêu của Tehran

Nhìn vào toàn bộ 10 điểm, có thể thấy Iran theo đuổi ba mục tiêu chính.

Thứ nhất là bảo đảm an ninh chế độ. Yêu cầu Mỹ cam kết không xâm lược cho thấy Tehran coi nguy cơ bị tấn công trực tiếp là mối đe dọa lớn nhất. Sau nhiều năm chịu sức ép từ trừng phạt, đối đầu quân sự, chiến tranh mạng và các chiến dịch nhằm vào giới lãnh đạo, Iran muốn mọi thỏa thuận phải bắt đầu từ việc đối phương từ bỏ lựa chọn dùng vũ lực.

Thứ hai là phá thế bao vây kinh tế. Iran không chỉ đòi nới lỏng cấm vận mang tính biểu tượng, mà muốn tháo dỡ cả hệ thống trừng phạt thứ cấp, vốn khiến doanh nghiệp và ngân hàng nước ngoài ngại giao dịch với Iran. Nếu điểm này không thay đổi, một thỏa thuận ngừng chiến khó mang lại phục hồi kinh tế thực chất.

Thứ ba là được thừa nhận như một cực quyền lực khu vực. Khi gắn yêu cầu ngừng bắn với việc chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào Hezbollah, Iran cho thấy họ không chấp nhận bị tách khỏi mạng lưới đồng minh chiến lược mà mình đã xây dựng.

Với Tehran, hồ sơ hạt nhân, cấm vận, Li-băng, Hormuz và sự hiện diện quân sự của Mỹ là các yếu tố cần hiện diện trong một gói giải pháp tổng thể để đạt hòa bình lâu dài.

Khoảng cách xa giữa các bên liên quan

Với các nước Ả-rập Vùng Vịnh, đây là một bài toán khó. Họ cần ổn định để bảo vệ xuất khẩu năng lượng, thương mại và đầu tư. Nhưng họ cũng không muốn Iran bước ra khỏi khủng hoảng với vị thế mạnh hơn, đặc biệt nếu Tehran có thể biến lợi thế ở Hormuz thành công cụ mặc cả lâu dài.

Điều khiến các nước này lo ngại không chỉ là chiến tranh kéo dài, mà còn là khả năng xuất hiện một trạng thái cân bằng mới, trong đó Iran có tiếng nói lớn hơn đối với an ninh khu vực.

Với Israel, văn phòng Thủ tướng Benjamin Netanyahu cho biết Tel Aviv ủng hộ quyết định của Mỹ ngừng tấn công Iran trong vòng 2 tuần, nhưng thỏa thuận ngừng bắn không bao gồm Li-băng. Trong thực tế, Israel tiếp tục tấn công Li-băng sau khi ông Trump tuyên bố thỏa thuận ngừng bắn.

Thách thức nằm ở chỗ Iran đang cố gộp các mặt trận vào cùng một khung chiến lược, và điều này không phù hợp với lợi ích của Israel. Bởi nếu hồ sơ Li-băng được gắn với hồ sơ Iran, Tel Aviv sẽ khó xử lý Hezbollah như một chiến trường riêng biệt. Điều đó có thể làm giảm không gian hành động của Israel, hoặc ít nhất khiến mọi bước đi quân sự đều phải tính đến hệ quả rộng hơn. Ngoài ra, Israel cũng ủng hộ nỗ lực của Mỹ nhằm đảm bảo Iran không còn là mối đe dọa hạt nhân hay tên lửa.

Còn với Mỹ, thế khó là rõ ràng. Chấp nhận phần lớn yêu sách của Iran gần như đồng nghĩa với việc Washington phải nới cấm vận, giảm hiện diện quân sự và chấp nhận vai trò lớn hơn của Tehran trong khu vực. Nhưng bác bỏ hoàn toàn cũng không dễ, bởi chỉ cần Hormuz tiếp tục bất ổn, áp lực sẽ lan từ chiến trường sang năng lượng, hàng hải và kinh tế toàn cầu.

Khả năng toàn bộ đề xuất 10 điểm được chấp nhận là không cao. Nhiều điều khoản chạm trực tiếp tới lợi ích cốt lõi của Mỹ và Israel. Hơn nữa, ngày 24/3, Mỹ gửi đề xuất 15 điểm cho Tehran nhằm chấm dứt chiến tranh. Iran từ chối đề xuất này, cho rằng nó "vô cùng thái quá, bất thường và phi logic".

Hai bản đề xuất cho thấy quan điểm của hai phía hiện còn cách biệt nhau nhiều. Các chuyên gia và nhà phân tích cho rằng những yêu sách cực đoan của Iran khó có thể được Mỹ chấp thuận, mà thay vào đó sẽ trở thành cơ sở cho các cuộc đàm phán.

Dù kết cục ra sao, đề xuất 10 điểm của Iran phát đi một thông điệp rõ ràng: Iran không chỉ muốn sống sót qua khủng hoảng, mà muốn bước ra khỏi nó với tư thế của một thế lực có tiếng nói trong việc định hình lại cấu trúc an ninh Trung Đông.