Cú sốc giá xăng và tác động tới túi tiền của người Việt

Đầu tháng 3/2026, giá xăng RON95 tại Việt Nam bất ngờ tăng vọt lên hơn 27.000 đồng/lít - mức cao nhất kể từ năm 2022. Cú sốc giá nhiên liệu bắt nguồn từ gián đoạn nguồn cung dầu toàn cầu và đang tạo ra những tác động lan tỏa khắp nền kinh tế. Doanh nghiệp năng lượng và ngân sách nhà nước được hưởng lợi, trong khi người tiêu dùng và các ngành vận tải, logistics phải gồng mình trước áp lực chi phí.

Khi cú sốc giá dầu lan tới trạm xăng

Đầu tháng 3/2026, thị trường năng lượng Việt Nam chứng kiến một bước nhảy mạnh của giá xăng dầu. Giá xăng RON95 tăng 21%, lên khoảng 27.040 đồng/lít, trong khi dầu diesel vượt mốc 30.000 đồng/lít - mức cao nhất trong gần bốn năm.

Đằng sau biến động này là sự leo thang của giá dầu thế giới. Căng thẳng tại Trung Đông, đặc biệt ở khu vực Vịnh Ba Tư - tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng của thế giới - đã làm gián đoạn nguồn cung và đẩy giá dầu có lúc vượt ngưỡng 110 USD/thùng.

Đối với Việt Nam, một nền kinh tế vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhiên liệu nhập khẩu, cú sốc giá dầu toàn cầu nhanh chóng truyền thẳng vào thị trường nội địa. Mặc dù các nhà máy lọc dầu trong nước đáp ứng phần lớn nhu cầu, khoảng 20-30% nhiên liệu vẫn phải nhập khẩu theo giá quốc tế. Khi giá dầu tăng, chi phí nhập khẩu tăng theo, kéo giá bán lẻ trong nước đi lên.

Cơ chế điều hành giá mới càng khiến biến động trở nên rõ nét. Theo quy định, khi giá nhiên liệu thế giới biến động từ 7% trở lên trong một ngày, cơ quan quản lý có thể điều chỉnh giá ngay lập tức. Trong kỳ điều hành ngày 7/3, giá xăng RON95 được nâng lên 27.047 đồng/lít, trong khi xăng sinh học E5RON92 ở mức 25.226 đồng/lít.

Đáng chú ý, nhà điều hành không sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu trong lần điều chỉnh này, đồng nghĩa phần lớn áp lực tăng giá quốc tế được chuyển trực tiếp tới người tiêu dùng.

Cơ hội cho xe điện và ngành năng lượng tái tạo

Trong bất kỳ chu kỳ tăng giá năng lượng nào, các doanh nghiệp dầu khí luôn là nhóm hưởng lợi rõ ràng nhất.

Giá nhiên liệu tăng giúp các doanh nghiệp trong chuỗi giá trị - từ khai thác, lọc hóa dầu đến phân phối - cải thiện doanh thu và lợi nhuận. Kể từ đầu năm 2026 khi giá các mặt hàng năng lượng quốc tế bước vào thời kì đi lên, nhóm cổ phiếu ngành năng lượng trong nước cũng tăng mạnh theo đà. Đặc biệt trong tháng 2, cổ phiếu thuộc nhóm ngành này đã tăng giá 20%.

Không chỉ doanh nghiệp, ngân sách nhà nước cũng hưởng lợi. Giá bán lẻ xăng dầu bao gồm nhiều loại thuế, trong đó có thuế tiêu thụ đặc biệt và thuế giá trị gia tăng. Khi giá xăng tăng, số thu thuế tính trên mỗi lít nhiên liệu cũng tăng theo. Điều này tạo ra một nguồn thu ngân sách đáng kể trong bối cảnh nhu cầu chi tiêu công, đặc biệt cho hạ tầng và chuyển đổi năng lượng, đang gia tăng.

Giá xăng cao cũng vô tình tạo lợi thế cho các ngành công nghệ sạch. Khi chi phí sử dụng phương tiện chạy xăng tăng lên, người tiêu dùng bắt đầu cân nhắc những lựa chọn thay thế như xe điện hoặc phương tiện công cộng. Xu hướng chuyển sang xe điện hai bánh tại Việt Nam vì thế được dự báo sẽ tăng tốc.

Một số doanh nghiệp quốc tế đã nhanh chóng nắm bắt cơ hội. Hãng xe điện YADEA đã đầu tư nhà máy xe máy điện trị giá khoảng 100 triệu USD tại Việt Nam vào đầu tháng 3, với kỳ vọng thị trường xe điện trong nước sẽ tăng trưởng mạnh trong những năm tới.

Không chỉ lĩnh vực giao thông, năng lượng tái tạo cũng được hưởng lợi gián tiếp. Việt Nam từng chi tới khoảng 27 tỷ USD để nhập khẩu nhiên liệu trong năm 2022. Khi giá dầu tăng, các dự án điện gió và điện mặt trời trở nên hấp dẫn hơn về mặt kinh tế.

Hiện nay, điện mặt trời chiếm khoảng 5% sản lượng điện quốc gia và điện gió khoảng 2%. Tuy nhiên, nếu giá nhiên liệu hóa thạch tiếp tục duy trì ở mức cao, tỷ trọng năng lượng tái tạo trong cơ cấu điện có thể tăng nhanh hơn dự kiến.

Khi túi tiền của người dân là nơi chịu tác động sớm nhất

Ở phía bên kia của cán cân, người tiêu dùng là nhóm chịu tác động trực tiếp nhất. Với nhiều người đi xe máy tại Hà Nội, chi phí mỗi lần đổ đầy bình đã tăng từ khoảng 60.000 đồng lên gần 80.000 đồng. Con số này có thể chưa quá lớn đối với nhiều người, nhưng với các hộ gia đình thu nhập thấp, chi phí đi lại chiếm tỷ trọng đáng kể trong ngân sách sinh hoạt.

Tác động còn rõ rệt hơn đối với các ngành phụ thuộc nhiều vào nhiên liệu. Logistics và vận tải là ví dụ điển hình. Dầu diesel - loại nhiên liệu chủ yếu của xe tải và xe bus - đã tăng hơn 30%. Trong bối cảnh nhiên liệu chiếm tới 30-40% chi phí vận hành, mức tăng này có thể làm xói mòn đáng kể biên lợi nhuận của doanh nghiệp vận tải.

Trước áp lực chi phí, đầu tháng 3/2026, ngành đường sắt đã phải tăng giá vé hành khách khoảng 10% và cước vận chuyển hàng hóa khoảng 15%. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp vận tải đường bộ không thể chuyển toàn bộ chi phí sang khách hàng, buộc phải chấp nhận lợi nhuận giảm.

Cú sốc giá xăng không dừng lại ở trạm xăng hay các doanh nghiệp vận tải. Nó nhanh chóng lan rộng ra toàn bộ nền kinh tế. Trước hết là áp lực lạm phát. Giá nhiên liệu tăng kéo theo chi phí vận chuyển hàng hóa, từ đó ảnh hưởng tới giá thực phẩm và nhiều mặt hàng tiêu dùng.

Đồng thời, tiêu dùng hộ gia đình có thể chậm lại khi người dân phải dành nhiều ngân sách hơn cho chi phí năng lượng. Theo TS. Nguyễn Bích Lâm (nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Thống kê), khi giá xăng tăng mạnh, chi phí sinh hoạt của người dân cũng tăng lên. "Việc kiểm soát tác động của giá xăng, dầu đối với CPI là vấn đề rất quan trọng trong điều hành kinh tế vĩ mô hiện nay", ông Lâm cho biết.

Tại Hà Nội, áp lực chi tiêu cho bữa ăn gia đình đang gia tăng rõ rệt trong bối cảnh giá thực phẩm leo thang. Chị Thảo, cư dân phường Giảng Võ, cho biết ngân sách dành cho thực phẩm của gia đình đã tăng đáng kể so với cùng kỳ năm trước. Nếu trước đây mỗi ngày chị chỉ cần khoảng 200.000 đồng để chuẩn bị các bữa ăn, thì hiện nay con số này thường lên tới 250.000 đồng, thậm chí cao hơn.

Theo chị Thảo, giá nhiều mặt hàng thiết yếu như thịt, cá và rau xanh đã tăng dần trong thời gian qua, khiến chi phí sinh hoạt của các hộ gia đình ngày càng chịu áp lực. “Giá thực phẩm tăng liên tục. Nếu xăng dầu tiếp tục tăng thì chi phí sinh hoạt chắc chắn sẽ còn bị đẩy lên thêm”, chị nói.

Trong bối cảnh đó, nhiều bà nội trợ cho biết họ đang điều chỉnh thói quen mua sắm để kiểm soát ngân sách gia đình. Một số ưu tiên lựa chọn thực phẩm theo mùa - vốn có giá mềm hơn, trong khi những người khác giảm lượng thịt đỏ trong khẩu phần, thay thế bằng các nguồn đạm có chi phí thấp hơn như trứng, đậu phụ hoặc cá. Những thay đổi này phản ánh xu hướng thắt chặt chi tiêu đang dần lan rộng trong các hộ gia đình đô thị.

Ở cấp độ vĩ mô, giá xăng cao vừa mang lại nguồn thu thuế lớn hơn cho ngân sách, vừa làm tăng chi phí nhập khẩu nhiên liệu - yếu tố có thể làm gia tăng áp lực lên cán cân thương mại.

Trong bối cảnh đó, chính sách tiền tệ cũng đứng trước bài toán cân bằng. Nếu lạm phát tăng nhanh, ngân hàng trung ương có thể phải thắt chặt chính sách bằng cách tăng lãi suất hoặc ổn định tỷ giá.

Trao đổi với Tạp chí Nhadautu.vn, TSKH Nghiêm Vũ Khải (nguyên Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, Đại biểu Quốc hội khóa XI, XII, XIV) cho biết nếu giá nhiêu liệu neo cao trong thời gian dài, Chính phủ có thể cân nhắc các biện pháp về giảm thuế cho doanh nghiệp.

"Giá dầu ảnh hưởng rất lớn tới điều hành kinh tế vĩ mô. Chính phủ có thể cân nhắc giảm các loại thuế để bình ổn thị trường cũng như bù đắp lại chi phí mà doanh nghiệp cũng như người dân chịu ảnh hưởng", TSKH Khải nêu quan điểm. Đồng thời, TSKH Khải cũng ủng hộ chủ trương sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu trong thời gian tới, khi giá nhiên liệu đang ở mức cao nhất 1 năm trở lại.

Còn theo PGS.TS Ngô Trí Long, Việt Nam hiện vẫn nằm trong nhóm quốc gia có chi phí logistics tương đối cao. Trong bối cảnh giá nhiên liệu tăng, tác động đến nền kinh tế thường diễn ra theo một chuỗi phản ứng khá rõ rệt.

"Các doanh nghiệp vận tải hàng hóa thường điều chỉnh phụ phí nhiên liệu nhằm bù đắp chi phí đầu vào gia tăng. Tiếp đó, khâu bán buôn và bán lẻ có xu hướng chuyển phần chi phí này vào giá bán cuối cùng của sản phẩm. Khi giá hàng hóa leo thang, người tiêu dùng buộc phải thắt chặt chi tiêu, kéo theo sức mua suy giảm và tạo áp lực doanh thu đối với các ngành dịch vụ như ăn uống, du lịch hay vận chuyển hành khách", ông Long phân tích.

Cũng theo ông Long, trong chuỗi tác động này, những mặt hàng chịu ảnh hưởng rõ rệt nhất thường là thực phẩm tươi sống, hàng tiêu dùng nhanh (FMCG) và dịch vụ giao nhận chặng cuối. Đây là các nhóm hàng có chi phí vận chuyển chiếm tỷ trọng đáng kể trong giá thành sản phẩm khi đến tay người tiêu dùng, khiến biến động nhiên liệu nhanh chóng phản ánh vào giá bán trên thị trường.

Ở một khía cạnh khác, cú sốc giá xăng cũng có thể mang lại những tác động tích cực trong dài hạn. Khi nhiên liệu trở nên đắt đỏ, cả người tiêu dùng lẫn doanh nghiệp đều buộc phải tìm kiếm các giải pháp tiết kiệm năng lượng. Xe điện, phương tiện công cộng và các mô hình giao thông bền vững sẽ trở nên hấp dẫn hơn.

Đồng thời, các doanh nghiệp cũng có động lực đầu tư vào công nghệ tiết kiệm năng lượng, từ xe tải tiêu hao nhiên liệu thấp đến hệ thống điện mặt trời tại nhà máy. Ở cấp độ đô thị, giá nhiên liệu cao có thể thúc đẩy các dự án metro, xe buýt nhanh và quy hoạch đô thị theo hướng giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân.

Nhìn tổng thể, đợt tăng giá xăng hiện nay giống như một sự tái phân bổ lợi ích trong nền kinh tế. Các doanh nghiệp năng lượng và ngân sách nhà nước được hưởng lợi, trong khi người tiêu dùng và các ngành phụ thuộc nhiều vào nhiên liệu phải gánh chi phí cao hơn. Trong ngắn hạn, cú sốc này có thể làm tăng lạm phát và làm chậm tăng trưởng.

Nhưng về dài hạn, nó cũng tạo động lực cho những thay đổi sâu rộng - từ chuyển dịch sang xe điện, năng lượng tái tạo đến những mô hình giao thông và sản xuất hiệu quả hơn. Ở góc độ đó, cú sốc giá xăng hôm nay có thể chính là tín hiệu sớm cho quá trình chuyển đổi năng lượng của nền kinh tế Việt Nam trong thập kỷ tới.

Trước diễn biến giá nhiên liệu tăng mạnh, Bộ Công Thương cho biết đang phối hợp với Bộ Tài chính xây dựng các kịch bản điều hành nhằm bình ổn thị trường xăng dầu, trong đó có phương án sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu. Các đề xuất này hiện đang được hoàn thiện để trình Thủ tướng Chính phủ xem xét.

Thông tin được Bộ Công Thương phát đi tối 9/3, khi cơ quan quản lý tiếp tục cập nhật các biện pháp nhằm bảo đảm nguồn cung và ổn định thị trường xăng dầu trong nước. Theo Bộ, sau hai đợt tăng giá mạnh do tác động từ căng thẳng quân sự tại Trung Đông, việc triển khai các công cụ điều hành, bao gồm Quỹ bình ổn giá, được xem là giải pháp nhằm góp phần “hạ nhiệt” đà tăng của giá xăng dầu trong thời gian tới.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân, trong những trường hợp cần thiết, Nhà nước có thể xem xét sử dụng các công cụ khác ngoài Quỹ Bình ổn giá, kể cả ngân sách để bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô, an sinh xã hội.