[Café cuối tuần] Thời của 'Hàng chất - mác thật' lên ngôi

Hai mươi năm trước, tôi cùng một nhóm nhà báo khui ra chuyện "làng ung thư" ở Phú Thọ – nơi người dân từng sống giữa vùng sản xuất công nghiệp độc hại.

Chúng tôi viết, điều tra, đối thoại và phản biện, nhưng không phải ai cũng muốn nghe. Người ta viện dẫn hàng trăm lý do để trì hoãn hoặc dập tắt câu chuyện: nào là phải ghi nhận sự đóng góp của các doanh nghiệp, nào là cần giữ ổn định xã hội, rồi thậm chí… rằng các cô gái trong làng bị "ế chồng" vì mang tiếng ung thư...

Khi lợi ích bị động chạm, sự thật thường bị chôn vùi dưới lớp vỏ của những điều tưởng chừng tốt đẹp.

Nhưng thời thế đang đổi thay. Không gì còn có thể đặt trên sức khoẻ và tính mạng người dân – như tuyên bố mạnh mẽ của Tổng Bí thư Tô Lâm: "Giả gì thì giả, chứ thuốc chữa bệnh, thực phẩm là kiên quyết không. Sức khoẻ nhân dân là quan trọng nhất."

Những tuyên bố ấy không chỉ là thông điệp đạo lý, mà đã và đang dần chuyển hóa thành hành động pháp luật, thành chính sách cứng rắn. Quốc hội đã sửa luật, nâng hình phạt đối với tội sản xuất, buôn bán hàng giả là thực phẩm. Bộ Công an cũng kéo dài chiến dịch chống hàng giả thêm 3 tháng nữa – không chỉ dừng lại ở thuốc và mỹ phẩm, mà lần này nhắm thẳng vào chuỗi cung ứng thực phẩm, nơi lằn ranh giữa hàng thật và hàng giả ngày càng tinh vi hơn, khéo nguỵ trang hơn.

Vụ việc mới đây – bị triệt phá ở một loạt tỉnh, thành phố với một số nhãn hiệu dầu ăn đình đám – là một minh chứng rõ ràng. Các đối tượng đã dùng dầu công nghiệp, loại dầu dành cho thức ăn chăn nuôi, không qua quy trình xử lý đạt chuẩn thực phẩm, pha chế thành dầu ăn "bổ sung vitamin" để bán cho người tiêu dùng.

Vụ này không chỉ là gian dối về thành phần, mà là tội ác với sức khoẻ cộng đồng. Dầu ăn – thứ có mặt trong từng bữa cơm của hàng triệu gia đình – lại được chế từ thứ vốn dĩ dành cho lợn, gà, nhưng được tiếp thị như thể là lựa chọn dinh dưỡng cao cấp.

Cần làm rõ: đây là hàng giả về chất lượng, khác với hàng giả nhãn hiệu. Trong luật hình sự hiện hành, hàng giả nhãn hiệu thường là những sản phẩm mượn danh hoặc làm nhái tên tuổi đã đăng ký (như vụ gạo ST25 gắn mác "Ông Cua" hoặc cà phê nhái "Trung Nguyên"). Còn hàng giả về chất lượng – như vụ dầu ăn này – là tội xâm phạm trực tiếp đến tính chất, thành phần, công dụng của sản phẩm, gây hại ngay lập tức hoặc tích luỹ cho người tiêu dùng, dù có thể bao bì, nhãn mác vẫn "đẹp như thật".

Luật đã quy định rõ: hành vi làm hàng giả là thực phẩm có thể bị phạt tù rất nghiêm khắc nếu gây chết người. Nhưng điểm cốt lõi là, phải phân biệt đúng bản chất tội phạm để điều tra, truy tố đến nơi đến chốn. Thay vì chỉ xử lý ở mức vi phạm hành chính hay sản xuất "không đủ điều kiện", cần gọi đúng tên – hàng giả thực phẩm – để tránh bỏ lọt tội danh và gây lỗ hổng trong hệ thống phòng vệ an toàn thực phẩm quốc gia.

Chiến dịch "Hàng chất – Mác thật" mà cộng đồng tiêu dùng và cả các nhà sản xuất tử tế đang cổ vũ, không phải là một phong trào nhất thời, mà là một phong trào tự vệ tập thể. Ở đó, người dân không chỉ đòi hỏi sản phẩm chất lượng, mà còn đòi hỏi trách nhiệm thật từ doanh nghiệp, quản lý thật từ cơ quan chức năng, và luật pháp thật sự có răng nanh để bảo vệ họ khỏi những kẻ trục lợi trên sức khỏe cộng đồng.

Chúng ta không thể mãi đứng nhìn người dân trở thành chuột bạch trong các thí nghiệm bất chính của một số kẻ núp bóng doanh nghiệp. Một chai dầu ăn rẻ bất thường hôm nay có thể là cái giá rất đắt cho sức khoẻ mai sau. Nếu không gọi đúng tên, không xử lý đến nơi đến chốn, "làng ung thư" ngày xưa sẽ không còn là một ngoại lệ – mà là hình ảnh báo trước cho cả một thế hệ bị tổn thương trong im lặng.

Giờ là lúc truyền thông, luật pháp, và cả người tiêu dùng cùng lên tiếng – không chỉ để bảo vệ bữa cơm, mà để giữ gìn lòng tin. Không có thương hiệu nào cao hơn thương hiệu của niềm tin và sự thật. Và không có tuyên bố nào mạnh mẽ bằng hành động thực tế như những gì đang và sẽ diễn ra...

Thời của "hàng chất - mác thật" là không thể đảo ngược!