Bán hàng đa cấp đóng góp hơn 2.300 tỷ đồng vào ngân sách nhà nước

Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp vừa tổ chức tọa đàm "Chính sách cho ngành bán hàng đa cấp - Vấn đề đặt ra trong thực tiễn và giải pháp thúc đẩy" nhằm cập nhật một số quy định về mô hình hoạt động, điều kiện kinh doanh, cũng như chính sách thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập cá nhân mới và một số vướng mắc trong quá trình triển khai.

Phát biểu khai mạc tọa đàm, ông Bùi Trung Nghĩa, Phó Chủ tịch VCCI cho biết, sau hơn hai thập kỷ hình thành và phát triển, hoạt động kinh doanh theo phương thức đa cấp tại Việt Nam đã từng bước được đưa vào khuôn khổ pháp lý, góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch và lành mạnh hơn.

Theo ông Nghĩa, kinh doanh đa cấp xuất hiện tại Việt Nam từ cuối những năm 1990. Trong quá trình phát triển, Chính phủ cùng các cơ quan quản lý đã liên tục hoàn thiện hệ thống pháp luật nhằm điều chỉnh hoạt động này. Nhờ đó, thị trường đã trải qua quá trình sàng lọc mạnh mẽ, loại bỏ nhiều mô hình kinh doanh biến tướng, không đúng bản chất.

Từ khoảng 100 doanh nghiệp hoạt động trong giai đoạn đầu, đến nay cả nước chỉ còn 15 doanh nghiệp được cấp giấy chứng nhận đăng ký hoạt động bán hàng đa cấp.

Theo số liệu của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, đến cuối năm 2025, ngành bán hàng đa cấp có 652.184 người tham gia. Các doanh nghiệp hiện chủ yếu kinh doanh thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, đồ gia dụng, thời trang và nhiều mặt hàng tiêu dùng khác.

Ông Nguyễn Phương Sơn, Trưởng ban Đối ngoại và Truyền thông, Hiệp hội Bán hàng đa cấp Việt Nam (MLMA), cho biết mặc dù số lượng doanh nghiệp giảm mạnh sau quá trình sàng lọc, doanh thu toàn ngành vẫn duy trì ở mức cao.

Riêng năm 2025, doanh thu toàn ngành đạt 15.096 tỷ đồng, tổng hoa hồng chi trả cho hệ thống phân phối đạt 5.056 tỷ đồng và đóng góp cho ngân sách nhà nước 2.306 tỷ đồng, tương đương khoảng 13,4% doanh thu.

Theo ông Sơn, các doanh nghiệp ngày càng chú trọng chất lượng sản phẩm, nâng cao mức độ tuân thủ pháp luật và tăng cường các hoạt động trách nhiệm xã hội nhằm xây dựng hình ảnh ngành bán hàng đa cấp minh bạch và phát triển bền vững.

Dù quy mô doanh thu và mức đóng góp ngân sách khá lớn, cơ cấu thu nhập của lực lượng tham gia bán hàng đa cấp lại cho thấy một bức tranh khác.

Theo thống kê của MLMA, trong hơn 652.000 người tham gia, có tới 209.520 người hoàn toàn không phát sinh hoa hồng.

Đối với nhóm có phát sinh thu nhập, mức hoa hồng bình quân chỉ đạt khoảng 11,42 triệu đồng/người/năm. Đây là mức thu nhập rất thấp nếu so với ngưỡng chịu thuế thu nhập cá nhân mới là 1 tỷ đồng/năm theo quy định hiện hành.

Chính vì vậy, Hiệp hội Bán hàng đa cấp Việt Nam cho rằng việc thiết kế chính sách thuế cần phản ánh đúng đặc thù của loại hình kinh doanh này, tránh tạo thêm chi phí tuân thủ và thủ tục hành chính không cần thiết đối với đa số người tham gia có thu nhập rất thấp.

Doanh nghiệp kiến nghị tháo gỡ 4 điểm nghẽn

Bà Tạ Dịu Thương, Trưởng Ban Pháp chế MLMA, cho biết các doanh nghiệp đang gặp bốn nhóm vướng mắc lớn trong quá trình thực hiện các quy định mới.

Điểm nghẽn đầu tiên là việc định danh đối tượng chịu thuế và chính sách thuế giá trị gia tăng đối với khoản hoa hồng bán hàng đa cấp.

Theo bà Thương, pháp luật chuyên ngành sử dụng khái niệm "người tham gia bán hàng đa cấp", trong khi pháp luật thuế vẫn sử dụng thuật ngữ "đại lý". Sự khác biệt này dẫn đến cách hiểu và cách áp dụng chưa thống nhất.

Đáng chú ý, các nghị định mới chưa quy định rõ cơ chế thuế giá trị gia tăng đối với khoản hoa hồng này, làm phát sinh lo ngại về nguy cơ đánh thuế hai lần. Theo doanh nghiệp, doanh thu bán hàng đã chịu thuế giá trị gia tăng ở khâu bán ra thị trường, nếu tiếp tục đánh thuế lên phần hoa hồng được trích từ doanh thu đó sẽ làm tăng chi phí cho cả doanh nghiệp và người tham gia.

Vướng mắc thứ hai liên quan đến đăng ký thuế và đăng ký hộ kinh doanh.

Theo phản ánh của doanh nghiệp, tại một số địa phương, người tham gia chỉ được cấp mã số thuế hoặc đăng ký sử dụng hóa đơn điện tử khi thành lập hộ kinh doanh. Nếu áp dụng cách hiểu này cho toàn bộ hơn 650.000 người tham gia sẽ phát sinh khối lượng rất lớn hồ sơ hành chính, trong đó có hơn 200.000 trường hợp không phát sinh doanh thu hoặc hoa hồng.

Điểm nghẽn thứ ba là việc thực hiện cơ chế khấu trừ thuế tại nguồn.

Theo MLMA, mặc dù Luật Thuế thu nhập cá nhân đã nâng ngưỡng chịu thuế lên 1 tỷ đồng/năm, nhưng hướng dẫn hiện hành chưa làm rõ việc khấu trừ thuế sẽ được thực hiện ngay từ khoản thu nhập đầu tiên hay chỉ khi thu nhập vượt ngưỡng chịu thuế.

Nếu thực hiện khấu trừ ngay từ đầu, hàng trăm nghìn người có thu nhập rất thấp sẽ phải làm thủ tục hoàn thuế vào cuối năm, vừa gây phiền hà cho người dân vừa tạo áp lực lớn đối với cơ quan thuế.

Từ thực tiễn này, MLMA kiến nghị cho phép người tham gia bán hàng đa cấp hoạt động với tư cách cá nhân kinh doanh, chỉ cần đăng ký mã số thuế mà không bắt buộc phải thành lập hộ kinh doanh. Đồng thời, việc phát sinh nghĩa vụ kê khai và đăng ký thuế nên được tính từ thời điểm người tham gia có thu nhập vượt ngưỡng chịu thuế thay vì ngay khi ký hợp đồng.