Nông lâm sản trên đất rừng và 'cánh cửa' xuất khẩu vào thị trường EU

Nhiều tồn tại trong sử dụng đất lâm nghiệp

Thông tin tại Hội thảo “Hiện trạng và đề xuất giải pháp giao khoán đất lâm nghiệp trong các công ty lâm nghiệp” do Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Quốc Trị cho biết, sau 30 năm thực hiện chính sách về giao khoán, các công ty lâm nghiệp toàn quốc đã thực hiện khoán trên 458.000 ha, tương đương khoảng 27% tổng diện tích được quản lý.

Đánh giá việc giao khoán đã làm chuyển biến tích cực trong lĩnh vực quản lý bảo vệ rừng và phát triển lâm nghiệp, cơ bản đáp ứng mục tiêu huy động nguồn lực xã hội, lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường thừa nhận, trong quá trình thực hiện chính sách giao khoán cũng còn bộc lộ những bất cập và hạn chế, đặc biệt là việc quản lý đất đai và rừng gắn với sắp xếp, đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả của các công ty nông, lâm nghiệp theo Nghị quyết 30-NQ/TW ngày 12/3/2014 của Bộ Chính trị.

Kết luận103-KL/TW ngày 2/12/2024 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 30-NQ/TW ngày 12/3/2014 của Bộ Chính trị về tiếp tục sắp xếp, đổi mới và phát triển, nâng cao hiệu quả hoạt động của công ty nông, lâm nghiệp cũng đã chỉ rõ các tồn tại cho thấy sự hạn chế trong quản lý và sử dụng đất tại các công ty lâm nghiệp hiện nay.

Đó là, việc quản lý, sử dụng đất có nguồn gốc nông, lâm trường, còn yếu kém, lỏng lẻo, tùy tiện... số liệu thống kê không thực chất và không phản ánh được thực tế... Tình trạng sử dụng quỹ đất được Nhà nước giao để cho thuê, cho mượn, khoán trắng, liên doanh liên kết không đúng quy định vẫn diễn ra phổ biến. Việc lấn chiếm đất đai mua bán hợp đồng giao khoán...mua đi bán lại nhiều lần ... chưa được khắc phục và tăng ở nhiều nơi.

Tại Thông báo này, Bộ Chính trị cũng đưa ra lộ trình năm 2025- 2026 phải rà soát, khắc phục những tồn tại trong sử dụng đất có nguồn gốc nông, lâm trường hiện nay. Trong đó nhấn mạnh, tăng cường kiểm tra, thanh tra, giám sát việc quản lý, sử dụng đất của các công ty nông, lâm nghiệp; việc thực hiện quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, quy hoạch xây dựng, quy hoạch vùng trồng, quy hoạch các khu nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao. Xử lý nghiêm vi phạm trong quản lý đất đai gây thất thoát, lãng phí, tham nhũng, tiêu cực. ..

Quy định EUDR và cơ hội xuất khẩu sang EU

Dẫn số liệu của Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm năm 2024, TS. Tô Xuân Phúc - chuyên gia Forest Trends chỉ ra tình trạng lấn chiếm, trồng lấn trong các công ty lâm nghiệp. Theo đó, diện tích bị lấn chiếm là 124.373 ha; Diện tích tranh chấp là 16.381 ha; Diện tích cấp trùng là 5.888 ha. Nguồn thông tin từ Cục cũng cho biết hiện có trên 300.000 ha đất sản xuất nông nghiệp nằm trên diện tích quy hoạch là đất lâm nghiệp, chủ yếu ở khu vực Tây Nguyên. Khoảng 15% trong số diện tích này là đất đang được các công ty lâm nghiệp quản lý.

“Việt Nam đang hội nhập sâu rộng với thế giới và điều này có ý nghĩa rất lớn đối với việc quản lý và sử dụng đất tại các công ty lâm nghiệp. Hầu hết các hàng hóa nông lâm sản hiện nay của Việt Nam như cà phê, cao su, gỗ... được sản xuất phục vụ xuất khẩu. Nhằm giảm tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu do mất rừng gây ra, các thị trường lớn như EU, Mỹ, Anh đang ngày càng có những quy định chặt chẽ hơn đối với các sản phẩm nhập khẩu vào các thị trường này…", chuyên gia Forest Trends thông tin.

Một trong các quy định được ông Phúc nhắc đến là Quy định chống mất rừng của Liên minh Châu Âu (EU) (EUDR) ban hành năm 2023 và bắt đầu thực thi đầu năm 2026 quy định các mặt hàng nông lâm sản chỉ được phép nhập khẩu vào thị trường này nếu quá trình sản xuất các mặt hàng này không gây mất rừng.

“Tại Việt Nam, một số mặt hàng như cà phê, gỗ, tiêu... đang được trồng trên các diện tích đất của các công ty lâm nghiệp; một phần trong số đó có nguy cơ không đáp ứng được một số yêu cầu về của Nhà nước về sử dụng đất, ví dụ về các quy định khoán, đất lấn chiếm... và có thể sẽ không đáp ứng được các quy định không gây mất rừng của thị trường xuất khẩu. Đây sẽ là các thách thức lớn cho một số mặt hàng được sản xuất trên đất lâm nghiệp hiện nay…”, chuyên gia Forest Trends nhấn mạnh.

Chia sẻ cụ thể hơn, ông Phúc cho biết, Quy định EUDR nhằm giảm thiểu nạn phá rừng và suy thoái rừng trên toàn thế giới, bằng cách chỉ cho phép đưa vào thị trường EU hoặc xuất khẩu từ EU các sản phẩm không phá rừng. Đây là các sản phẩm được sản xuất trên đất không bị phá rừng hoặc suy thoái rừng sau ngày 31/12/2020.

“Tiêu chí “không phá rừng” căn cứ vào quy định của nước sở tại. Theo đó, các sản phẩm nông lâm sản trồng trên các diện tích đất lâm nghiệp không tuân thủ các quy định của Chính phủ Việt Nam về sử dụng đất, bao gồm các quy định về khoán cũng sẽ không đáp ứng được quy định EURD..”, ông Phúc lưu ý.

Theo chuyên gia Forest Trends, hiện chưa có thông tin về việc liệu các mặt hàng nông sản được sản xuất trên diện tích đất lâm nghiệp, bao gồm cả các diện tích do các công ty lâm nghiệp đang quản lý có được xuất khẩu vào thị trường EU hay không. Tuy nhiên, những tồn tại trong khâu sử dụng đất của các công ty lâm nghiệp cho thấy các thách thức trong việc tiếp cận thị trường này trong tương lai đối với các mặt hàng được sản xuất trên các diện tích đất lâm nghiệp hiện nay.

Ngoài ra, EURD quy định nếu quá trình sản xuất các mặt hàng gây mất rừng, với thời điểm mất rừng tính từ 31/12/2020, toàn bộ các mặt hàng gây mất rừng này sẽ không được phép nhập khẩu vào EU.

“Nói cách khác, các loại cây hàng hóa trồng trên diện tích xâm lấn vào các diện tích rừng từ thời điểm cuối năm 2020 trở lại đây do các công ty lâm nghiệp được giao quản lý sẽ không có cơ hội tiếp cận thị trường EU…”, TS. Tô Xuân Phúc lưu ý.

Một vấn đề khác được chuyên gia Forest Trends đề cập đến, đó là thị trường carbon rừng có tiềm năng rất lớn để tạo nguồn thu mới từ nguồn tín chỉ carbon cho các công ty lâm nghiệp.

Ngày 20/1/2025 Chính phủ phê duyệt Đề án thành lập và phát triển thị trường carbon tại Việt Nam. Đề án tạo nền tảng cho sự hình thành thị trường về tín chỉ carbon rừng trong tương lai.

“Ngành lâm nghiệp, trong đó có các công ty lâm nghiệp, đang đứng trước cơ hội lớn trong việc huy động được nguồn tài chính mới nhằm bảo vệ và phát triển rừng. Tuy nhiên để cơ hội này trở thành thực tế các tồn tại trong quản lý và sử dụng đất tại các công ty lâm nghiệp cần phải giải quyết một cách thấu đáo…”, TS. Tô Xuân Phúc nhấn mạnh.

EU là thị trường xuất khẩu nông lâm thủy sản lớn của Việt Nam
Theo báo cáo mới nhất của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, với tổng kim ngạch xuất khẩu nông lâm thủy sản 15,72 tỷ USD trong 3 tháng đầu năm 2025 (tăng 13,1% so với cùng kỳ năm 2024) thì Châu Á là thị trường xuất khẩu lớn nhất với thị phần chiếm 42%, tiếp theo là châu Mỹ và EU với thị phần lần lượt là 22,5% và 16,6%. So với cùng kỳ năm trước, ước giá trị xuất khẩu nông lâm thủy sản của Việt Nam 3 tháng đầu năm 2025 sang EU có mức tăng lớn nhất (37,8%) trong khi thị trường lớn nhất là châu Á chỉ tăng 2%.
Riêng với gỗ và sản phẩm gỗ, EU hiện là một trong 5 thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam. Năm 2024, kim ngạch xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ sang EU tuy mới đạt trên 574,06 triệu USD, chiếm 3,6% tổng kim ngạch xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ nhưng có mức tăng trưởng cao nhất so với các thị trường khác (tăng 26% so với năm 2023).