Hàng nghìn tấn vàng trong dân: Các nền kinh tế mới nổi ứng phó ra sao?

Tại nhiều nền kinh tế mới nổi, vàng không chỉ là tài sản trú ẩn mà còn vận hành như một "hệ thống tài chính song song" nằm ngoài ngân hàng. Từ Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ đến Trung Quốc, hàng nghìn tấn vàng đang được các hộ gia đình cất giữ dưới dạng trang sức, vàng miếng - một nguồn tài sản khổng lồ nhưng phần lớn đứng ngoài nền kinh tế chính thức.

Ấn Độ: Cuộc chiến kéo dài với "cơn khát vàng"

Ít quốc gia nào phụ thuộc vào vàng như Ấn Độ. Các hộ gia đình nước này được ước tính nắm giữ khoảng 30.000-35.000 tấn vàng, trị giá hàng nghìn tỷ USD - tương đương hoặc thậm chí vượt dự trữ ngoại hối quốc gia.

Vàng tại Ấn Độ gắn chặt với văn hóa cưới hỏi, tôn giáo và thói quen tiết kiệm của người dân. Với nhiều hộ gia đình nông thôn, vàng vừa là của hồi môn, vừa là công cụ bảo toàn tài sản trong môi trường lạm phát cao và đồng rupee biến động.

Nhưng với New Delhi, đây là vấn đề kinh tế vĩ mô nghiêm trọng. Nhập khẩu vàng thường chiếm khoảng 10% tổng kim ngạch nhập khẩu, gây áp lực lên cán cân thanh toán.

Chính phủ từng nhiều lần tăng thuế nhập khẩu vàng, từ khoảng 4% năm 2010 lên tới 10-15% trong giai đoạn 2013-2015. Ngân hàng Dự trữ Ấn Độ cũng siết tín dụng phục vụ mua vàng.

Năm 2015, nước này triển khai hai sáng kiến lớn: Gold Monetization Scheme nhằm khuyến khích người dân gửi vàng vào ngân hàng để nhận lãi, và Sovereign Gold Bonds - trái phiếu gắn với giá vàng nhằm thay thế nhu cầu nắm giữ vàng vật chất.

Tuy nhiên, kết quả khá khiêm tốn. Đến cuối năm 2024, chương trình huy động vàng chỉ thu hút được khoảng 31 tấn - quá nhỏ so với lượng vàng người dân đang nắm giữ. Lãi suất thấp, thủ tục phức tạp và tâm lý chuộng vàng vật chất khiến phần lớn người dân không mặn mà. Trong khi đó, thuế cao lại thúc đẩy buôn lậu vàng phát triển mạnh.

Thổ Nhĩ Kỳ: Biến vàng thành tài sản ngân hàng

Nếu Ấn Độ chủ yếu dùng biện pháp hành chính, Thổ Nhĩ Kỳ lại chọn cách tích hợp vàng vào hệ thống tài chính.

Trước năm 2020, người dân Thổ Nhĩ Kỳ được cho là nắm giữ khoảng 3.500 tấn vàng trong dân. Đến năm 2026, giá trị lượng vàng này đã tăng lên khoảng 600-750 tỷ USD, tương đương gần một nửa GDP quốc gia.

Trong bối cảnh đồng lira liên tục mất giá và lạm phát cao kéo dài, vàng trở thành công cụ phòng vệ phổ biến của người dân. Thay vì chống lại xu hướng này, Thổ Nhĩ Kỳ xây dựng các sản phẩm tài chính xoay quanh vàng.

Ngân hàng trung ương cho phép các ngân hàng thương mại sử dụng vàng như một phần dự trữ bắt buộc. Các ngân hàng cũng triển khai tài khoản tiết kiệm bằng vàng với mức gửi tối thiểu cực thấp, chỉ từ 0,01 gram.

Người dân có thể gửi vàng vật chất vào ngân hàng, nhận lãi suất và rút lại bằng vàng hoặc tiền mặt. Hệ thống còn mở rộng sang ATM vàng, quỹ hưu trí vàng và các khoản vay thế chấp bằng vàng.

Kết quả, khoảng 80 tỷ USD vàng đã được đưa vào hệ thống ngân hàng - một trong những chương trình huy động vàng thành công nhất thế giới. Dù vậy, khoảng 90% lượng vàng vẫn còn "nằm trong dân".

Trung Quốc: Quản lý thay vì can thiệp mạnh

Trung Quốc có nhu cầu vàng lớn nhất thế giới, chủ yếu dưới dạng trang sức.

Khác với Ấn Độ hay Thổ Nhĩ Kỳ, Bắc Kinh không coi vàng hộ gia đình là vấn đề cần "huy động". Chính phủ tập trung xây dựng thị trường minh bạch hơn thông qua việc thành lập Shanghai Gold Exchange và mở rộng giao dịch vàng.

Gần đây, giới chức Trung Quốc điều chỉnh thuế và quy định nhập khẩu nhằm hạn chế đầu cơ khi giá vàng tăng mạnh, nhưng tránh các biện pháp cực đoan như cấm sở hữu hoặc cưỡng chế huy động vàng trong dân.

Cách tiếp cận của Trung Quốc phản ánh thực tế rằng quy mô nền kinh tế đủ lớn để hấp thụ nhu cầu vàng mà không gây áp lực quá mạnh lên cán cân thanh toán.

Ai Cập: Phản ứng khẩn cấp trong khủng hoảng tiền tệ

Tại Ai Cập, vàng trở thành "đồng tiền thay thế" trong giai đoạn đồng bảng Ai Cập lao dốc và lạm phát vượt 30% giai đoạn giữa năm 2023 và trước đó là 2017.

Người dân đổ xô mua vàng để bảo toàn tài sản, khiến giá vàng trong nước có thời điểm tăng vọt so với giá quốc tế. Chính phủ phản ứng bằng các biện pháp hành chính như siết nhập khẩu, yêu cầu thư tín dụng và tạm thời cấm giao dịch vàng xuyên biên giới nhằm bảo vệ dự trữ ngoại hối.

Tuy nhiên, các biện pháp này chỉ mang tính chữa cháy. Khi niềm tin vào đồng nội tệ suy giảm, người dân vẫn tiếp tục tích trữ vàng hoặc thậm chí chuyển sang bạc.

Indonesia: Mô hình mới nổi đáng chú ý

Indonesia đang nổi lên như một trường hợp thành công mới.

Thông qua đạo luật cải cách tài chính năm 2023 và quy định năm 2024, nước này hợp pháp hóa mô hình bullion banking (ngân hàng kim loại quý - PV). Mô hình này cho phép ngân hàng cung cấp tài khoản tiết kiệm vàng, giao dịch vàng và các khoản vay thế chấp bằng vàng.

Các tổ chức như Bank Syariah Indonesia và Pegadaian đã nhanh chóng triển khai sản phẩm. Đến đầu năm 2026, khoảng 5,7 triệu người Indonesia đã sử dụng dịch vụ ngân hàng vàng.

Kinh nghiệm toàn cầu cho thấy các biện pháp cưỡng chế như tăng thuế, cấm nhập khẩu hay siết giao dịch thường chỉ tạo ra thị trường chợ đen. Ngược lại, những quốc gia thành công hơn thường chấp nhận thực tế rằng người dân muốn nắm giữ vàng - rồi tìm cách biến vàng thành một phần của hệ thống tài chính chính thức. Thổ Nhĩ Kỳ và Indonesia nổi bật vì không chống lại văn hóa tích trữ vàng, mà xây dựng các sản phẩm phù hợp với hành vi người dân.