[Café Cuối tuần] Phá thế độc tôn của ngành điện

Người dân bàn tán, so sánh, thậm chí chụp hóa đơn lên mạng để minh chứng. Trước đó, nhiều tờ báo đưa tin về việc EVN được phép hạch toán khoản lỗ hơn 40.000 tỷ đồng vào giá điện, khiến người đọc càng thêm bức xúc...

Thế nhưng, trong khi dư luận đang nặng nề, báo chí bỗng bùng nổ, lan truyền mạnh mẽ sang mạng xã hội với title: "Bộ Chính trị: Cơ cấu lại ngành điện để người dân được lựa chọn đơn vị cung cấp".

Sự hồ hởi ấy không phải ngẫu nhiên, mà bắt nguồn từ một Nghị quyết mới của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, trong đó có một điểm đột phá: phá bỏ thế độc quyền lâu nay của EVN, tăng tính cạnh tranh, mở cửa cho tư nhân tham gia cả những khâu vốn được coi là "bất khả xâm phạm" như truyền tải, lưu trữ...

Khi đọc đến đoạn này, tôi lập tức nhớ lại câu chuyện cách đây tròn 25 năm, khi cấp quản lý ngành viễn thông Việt Nam quyết định phá thế độc quyền của VNPT.

Ngày ấy, VNPT vừa nắm giữ đường trục quốc gia, vừa giữ quyền phân bổ tần số, lại vừa kinh doanh dịch vụ. Ai muốn vào thị trường cũng vấp phải bức tường trì hoãn, thậm chí bị gây khó dễ. Viettel – khi ấy còn là một doanh nghiệp nhỏ thuộc Bộ Quốc phòng – từng phải chật vật với dịch vụ gọi tiết kiệm đầu số 178, rồi mới dần dần xin được đầu số di động 098 để chen chân.

Thế nhưng một phần tư thế kỷ sau, câu trả lời đã rõ ràng: Viettel không chỉ trở thành tập đoàn viễn thông lớn nhất Việt Nam, mà còn mở rộng ra quốc tế, trong khi VNPT không còn giữ vị thế độc tôn. Người dân thì được hưởng lợi rõ rệt: giá cước rẻ đi nhiều lần, dịch vụ phong phú, chất lượng ngày càng nâng cao.

Trở lại với ngành điện, tình cảnh hiện nay cũng y hệt. EVN được coi là "xương sống", "chủ đạo", nhưng không ít lần biến cả nền kinh tế thành "con tin". Những đợt thiếu điện, cắt điện triền miên năm 2022 khiến nhà đầu tư FDI phải cân nhắc, dòng vốn dịch chuyển sang nơi khác. Những cơ chế tiến bộ như mua bán điện trực tiếp (DPPA), điện mặt trời mái nhà, thị trường điện cạnh tranh... đã được bàn thảo từ lâu, nhưng khi triển khai thì chậm chạp đến mức nản lòng, trong khi lãnh đạo các cấp liên tục thúc giục. Nguyên nhân sâu xa vẫn là EVN giữ thế độc quyền, từ khâu truyền tải đến phân phối, vừa đá bóng vừa thổi còi.

Không chỉ vậy, sự phân bổ nguồn lực đầu tư còn thiếu hiệu quả. Tiền nhà nước và xã hội đổ vào ngành điện không nhỏ, nhưng tình trạng thừa – thiếu cục bộ, vận hành kém linh hoạt vẫn thường xuyên xảy ra. Năm 2023, hàng nghìn MW điện gió và điện mặt trời đã lắp đặt xong nhưng không được hòa lưới, bởi "nút thắt" truyền tải do EVN kiểm soát. Kết quả là nhà đầu tư thiệt hại, người dân vẫn chịu giá cao, nền kinh tế thì chậm nhịp "vươn mình".

Chính vì vậy, sự hồ hởi của báo chí hôm nay cũng là sự hồ hởi của doanh nghiệp và người dân. Sau quá nhiều năm mệt mỏi, họ khao khát có thêm người bán trong "cái chợ điện".

Bởi một cái chợ chỉ có một người bán thì người mua chẳng bao giờ có quyền lựa chọn. Người bán muốn nâng giá, muốn tính phí gì cũng được, thậm chí còn mang cả gánh nặng thua lỗ của mình bắt khách hàng gánh hộ. Còn nếu khách hàng phản ứng, cái "vũ khí" cắt điện lúc nào cũng treo lơ lửng!

Nhìn sang viễn thông, bài học đã đủ rõ. Khi thị trường mở cửa, cạnh tranh sẽ buộc các doanh nghiệp phải nâng chất lượng, giảm giá thành, và sáng tạo ra nhiều dịch vụ mới. Ngành điện cũng vậy: một khi có nhiều đơn vị tham gia vào truyền tải, lưu trữ, phân phối, thì không chỉ người dân được lợi, mà nền kinh tế sẽ có thêm động lực để phát triển bền vững.

Và quan trọng hơn, an ninh năng lượng quốc gia sẽ bớt lệ thuộc vào một điểm chốt duy nhất – nơi bất kỳ trục trặc nào cũng có thể khiến cả nền kinh tế lao đao.

Vì thế, câu chuyện hôm nay không đơn thuần là chuyện giá điện tăng hay giảm, mà là sự khởi đầu cho một thay đổi lớn: phá thế độc tôn của ngành điện, trao lại cho người dân quyền được lựa chọn.

Một quyền tưởng như giản dị, nhưng lại có thể mở ra cả một thời kỳ mới – nơi năng lượng không còn là gánh nặng, mà trở thành bệ phóng cho khát vọng tăng trưởng hai con số mà quốc gia đang kỳ vọng.