Xuất khẩu đối mặt thách thức từ căng thẳng Trung Đông

Cán cân thương mại đảo chiều

Theo số liệu từ Cục Thống kê, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu 2 tháng đầu năm 2026 đạt 155,7 tỷ USD, tăng 22,3% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, xuất khẩu đạt khoảng 76,4 tỷ USD, tăng 18,3%, còn nhập khẩu đạt hơn 79,3 tỷ USD, tăng mạnh 26,3%. Kết quả này khiến cán cân thương mại đảo chiều với mức nhập siêu 2,98 tỷ USD, trong khi cùng kỳ năm 2025 xuất siêu 1,47 tỷ USD.

Đây là lần đầu tiên sau 3 năm liên tiếp Việt Nam ghi nhận nhập siêu trong 2 tháng đầu năm. Trước đó, cùng kỳ các năm 2023 và 2024, nền kinh tế đều duy trì trạng thái xuất siêu tương đối cao.

Tuy nhiên, theo đánh giá ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), mức nhập siêu này chưa phải là tín hiệu đáng lo ngại. Việt Nam là nền kinh tế có độ mở lớn, kim ngạch xuất nhập khẩu tương đương khoảng 200% GDP, do đó cán cân thương mại thường biến động theo chu kỳ sản xuất – xuất khẩu.

Đáng chú ý, phần lớn kim ngạch nhập khẩu trong thời gian qua tập trung vào máy móc, thiết bị và nguyên phụ liệu phục vụ sản xuất. Điều này cho thấy doanh nghiệp đang chủ động chuẩn bị đầu vào cho các đơn hàng xuất khẩu trong những tháng tiếp theo, thay vì phản ánh sự suy yếu của nền kinh tế.

"Thực tế, trong những tháng cuối năm 2025, nhiều doanh nghiệp đã đẩy mạnh xuất khẩu để phục vụ nhu cầu tiêu dùng tại các thị trường lớn trong dịp lễ Noel và Tết Dương lịch, khiến cán cân thương mại đầu năm có sự điều chỉnh mang tính chu kỳ", ông Nguyễn Anh Sơn phân tích.

Ở chiều xuất khẩu, bức tranh chung vẫn duy trì nhiều điểm sáng. Có 13 mặt hàng đạt kim ngạch trên 1 tỷ USD, trong đó 5 nhóm hàng vượt mốc 5 tỷ USD. Điều này phản ánh năng lực cạnh tranh của nhiều ngành hàng chủ lực vẫn được giữ vững trên thị trường quốc tế.

Tăng trưởng xuất khẩu được ghi nhận ở cả khu vực nông, lâm, thủy sản và khu vực công nghiệp chế biến, chế tạo. Nhóm nông, lâm, thủy sản tăng hơn 10%, với nhiều mặt hàng đạt mức tăng trưởng ấn tượng như thủy sản tăng khoảng 20%, rau quả tăng tới 45%, hạt tiêu tăng hơn 25%.

Trong khi đó, khu vực công nghiệp tiếp tục đóng vai trò dẫn dắt với mức tăng trưởng gần 20%. Nổi bật là nhóm hàng điện tử, máy tính và linh kiện đạt hơn 17 tỷ USD, tăng 41%; điện thoại và linh kiện đạt hơn 11 tỷ USD, tăng 21%; máy móc, thiết bị đạt hơn 9 tỷ USD, tăng 21%; đồ chơi và dụng cụ thể thao tăng tới 52%.

Những kết quả này cho thấy năng lực sản xuất và xuất khẩu của Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực công nghiệp công nghệ cao, tiếp tục được cải thiện. Đây là nền tảng quan trọng để duy trì đà tăng trưởng xuất khẩu trong cả năm 2026.

Áp lực từ Trung Đông và yêu cầu chính sách linh hoạt

Dù triển vọng xuất khẩu vẫn tích cực, bối cảnh quốc tế đang đặt ra nhiều thách thức đối với mục tiêu tăng trưởng hai con số. Trong đó, căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông là yếu tố rủi ro lớn nhất hiện nay, tác động trực tiếp đến chi phí logistics và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Khảo sát của Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ logistics Việt Nam (VLA) đối với 49 doanh nghiệp cho thấy 89,8% doanh nghiệp đang chịu ảnh hưởng từ mức trung bình đến đặc biệt nghiêm trọng. Đáng chú ý, hơn 50% doanh nghiệp cho biết tình hình đã ở mức nghiêm trọng hoặc khủng hoảng, đòi hỏi phản ứng chính sách kịp thời.

Chi phí vận tải tăng đột biến được xem là thách thức lớn nhất, chiếm 42,9% phản hồi trong khảo sát. Bên cạnh đó, doanh nghiệp còn đối mặt với nhiều khó khăn khác như thời gian vận chuyển kéo dài, khách hàng trì hoãn hoặc hủy đơn hàng, khó khăn trong việc đặt chỗ vận tải và chi phí bảo hiểm hàng hóa gia tăng.

Những yếu tố này không chỉ làm tăng chi phí sản xuất, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng giao hàng và uy tín của doanh nghiệp trên thị trường quốc tế. Không ít doanh nghiệp nhập khẩu máy móc, thiết bị trong thời gian qua đang rơi vào trạng thái "chờ đợi", khi chưa thể xác định rõ đầu ra cho sản phẩm.

Theo Cục Xuất nhập khẩu, mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu 15–16% trong năm 2026 sẽ chịu áp lực lớn khi các yếu tố bất định từ bên ngoài như xung đột địa chính trị, biến động giá năng lượng và nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng vẫn hiện hữu.

Trước tình hình này, Bộ Công Thương đang theo dõi sát diễn biến thương mại toàn cầu và phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành để triển khai các giải pháp điều hành linh hoạt.

Việc điều hành xuất nhập khẩu sẽ gắn với các chính sách về sản xuất, tài chính, tín dụng và logistics nhằm hỗ trợ doanh nghiệp duy trì hoạt động và nâng cao năng lực cạnh tranh. Trong đó, các giải pháp giảm chi phí logistics, cải thiện năng lực vận tải và đảm bảo dòng vốn tín dụng được xem là những yếu tố then chốt.

Một số chính sách quản lý ngoại thương cũng sẽ được áp dụng linh hoạt theo quy định của pháp luật. Trong những trường hợp cần thiết, cơ quan quản lý có thể xem xét điều chỉnh hoạt động xuất khẩu hoặc nhập khẩu đối với một số mặt hàng nhằm đảm bảo cân đối thị trường và lợi ích kinh tế quốc gia.

Bên cạnh đó, Bộ Công Thương đang trình Chính phủ một số văn bản quan trọng nhằm thúc đẩy xuất khẩu, bao gồm nghị định mới thay thế các quy định hiện hành về quản lý xuất khẩu gạo, quy định về hàng hóa sản xuất tại Việt Nam và hướng dẫn kiểm soát thương mại chiến lược.

Các chính sách này được kỳ vọng sẽ tạo hành lang pháp lý thông thoáng hơn, giúp doanh nghiệp tận dụng cơ hội, ứng phó tốt hơn với biến động thị trường và duy trì đà tăng trưởng xuất khẩu trong thời gian tới.

DN mong muốn Chính phủ phản ứng chính sách nhanh chóng
Theo kết quả khảo sát của VLA, các DN mong muốn chính sách được phản ứng nhanh, trong đó các kiến nghị tập trung vào một số nhóm giải pháp chính như: Bình ổn thị trường năng lượng; Các chính sách hỗ trợ về thuế và phí; Kiểm soát các loại phụ phí và chi phí dịch vụ trong chuỗi vận tải; Tiếp tục cải cách thủ tục hải quan và mở rộng áp dụng chứng từ điện tử...