Sửa Luật Thủ đô: Tạo thể chế vượt trội cho Hà Nội

Trình bày tờ trình tóm tắt dự án Luật Thủ đô (sửa đổi) tại phiên họp thứ 55, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết, việc xây dựng dự án Luật được đặt trên cả ba cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn.

Tạo thể chế vượt trội cho Hà Nội với trách nhiệm kiểm tra, giám sát

Về cơ sở chính trị, dự án luật đã bám sát các chủ trương, định hướng lớn của Bộ Chính trị về phát triển Thủ đô Hà Nội, đặc biệt là Nghị quyết số 15-NQ/TƯ về phương hướng, nhiệm vụ phát triển Thủ đô đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 và chỉ đạo của Tổng Bí thư.

Về cơ sở pháp lý, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã đưa dự án Luật Thủ đô (sửa đổi) vào Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh năm 2026. Dự thảo Luật đồng thời kế thừa các cơ chế của Luật Thủ đô năm 2024 và các nghị quyết thí điểm về phân quyền mạnh cho thành phố.

Về cơ sở thực tiễn, Thứ trưởng Bộ Tư pháp cho rằng hay, TP. Hà Nội vẫn đang đối mặt với nhiều "điểm nghẽn", như: Ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường, hạn chế về hạ tầng. Vì vậy, yêu cầu đặt ra là xây dựng Thủ đô theo định hướng "Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc", trở thành trung tâm dẫn dắt phát triển của vùng và cả nước.

Mục tiêu của dự án luật là hoàn thiện thể chế đặc thù, vượt trội, ổn định, có tầm nhìn dài hạn cho Thủ đô; đồng thời "trao quyền mạnh hơn, phân cấp, phân quyền toàn diện cho chính quyền Thủ đô gắn với trách nhiệm kiểm tra, giám sát". Dự án cũng hướng tới việc tạo cơ chế thuận lợi để giải quyết các thách thức, thu hút nguồn lực và đáp ứng yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên mới.

Về quá trình xây dựng, Chính phủ đã chỉ đạo Bộ Tư pháp phối hợp với các cơ quan liên quan tổ chức rà soát, lấy ý kiến rộng rãi và hoàn thiện hồ sơ dự án Luật theo đúng quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật.

Đáng chú ý, dự thảo luật gồm 9 chương, 36 điều, giảm 18 điều so với Luật Thủ đô năm 2024, với phạm vi điều chỉnh liên quan đến vị trí, vai trò, cơ chế, chính sách đặc thù và trách nhiệm xây dựng, bảo vệ Thủ đô.

Trong đó, các chương đầu quy định về tổ chức chính quyền, quy hoạch, xây dựng, trật tự đô thị, phát triển văn hóa - xã hội; các chương sau tập trung vào phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, nguồn lực, liên kết vùng, cơ chế giám sát, kiểm tra và điều khoản thi hành.

Về nội dung, dự thảo luật sửa đổi, hoàn thiện các quy định nhằm khẳng định địa vị pháp lý đặc thù của Thủ đô; bổ sung, làm rõ một số khái niệm mới như "không gian tầm thấp", "không gian tầm cao"; đồng thời đẩy mạnh phân cấp tối đa cho TP. Hà Nội trong các lĩnh vực đầu tư, tài chính, đất đai.

Bên cạnh đó, dự thảo bổ sung nhiều nội dung mới như nguyên tắc phân quyền, thẩm quyền xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, thí điểm các mô hình quản lý mới, danh hiệu "Công dân danh dự Thủ đô", phát triển khu kinh tế tự do và cơ chế miễn trách nhiệm pháp lý trong một số trường hợp thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung.

Cũng theo Thứ trưởng Bộ Tư pháp, dự thảo luật dự kiến giao 180 thẩm quyền cho chính quyền TP. Hà Nội, trong đó có 84 thẩm quyền mới.

Về nguồn lực thực hiện, dự thảo luật quy định các cơ chế bảo đảm tài chính như tăng cường ngân sách, huy động nguồn lực xã hội hóa, vốn ODA, phát hành trái phiếu, đồng thời chú trọng phát triển nguồn nhân lực để đáp ứng yêu cầu triển khai.

Tạo động lực đột phá và xử lý các điểm nghẽn

Trình bày báo cáo tóm tắt thẩm tra sơ bộ dự án Luật Thủ đô (sửa đổi), Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Hoàng Thanh Tùng cho biết, Thường trực Ủy ban đã hoàn thành báo cáo đầy đủ gửi Ủy ban Thường vụ Quốc hội, trên cơ sở Tờ trình của Chính phủ.

Về sự cần thiết ban hành luật, ông Hoàng Thanh Tùng khẳng định, Thường trực Ủy ban và các cơ quan tham gia thẩm tra "tán thành việc sửa đổi toàn diện Luật Thủ đô năm 2024 và 5 quan điểm xây dựng Luật Thủ đô (sửa đổi) như đã nêu tại tờ trình của Chính phủ".

Việc sửa đổi là "rất cần thiết nhằm xác lập và bảo đảm một thể chế phát triển đặc biệt, vượt trội, ổn định, có tầm nhìn dài hạn", đủ khả năng giải quyết hiệu quả các vấn đề của Thủ đô, qua đó đưa pháp luật về Thủ đô trở thành "lợi thế cạnh tranh khu vực và quốc tế để Hà Nội phát triển nhanh, bền vững".

Về các nội dung phân quyền, Chủ nhiệm Tùng cho biết, cơ quan thẩm tra cơ bản tán thành các nội dung phân quyền cho TP. Hà Nội trên các lĩnh vực như Chính phủ trình. Theo ông, dự thảo luật đã thể hiện bước tiến quan trọng khi Thủ đô không chỉ "thực thi chính sách" mà còn được giao vai trò "thiết kế chính sách" ở tầm cao hơn, nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên mới.

Tuy nhiên, để tạo động lực đột phá và xử lý các điểm nghẽn, ông Hoàng Thanh Tùng đề nghị cơ quan soạn thảo cần rà soát toàn diện các quy định về phân quyền theo những nguyên tắc chặt chẽ.

Trước hết, việc phân quyền phải bảo đảm yêu cầu "6 rõ": “Rõ người, rõ việc, rõ quy trình (trách nhiệm), rõ thời gian, rõ sản phẩm (kết quả) và rõ hiệu quả". Trên tinh thần này, ông Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh cần làm rõ tiêu chí, nguyên tắc phân định thẩm quyền giữa các chủ thể trong chính quyền thành phố, xác định rõ nội dung thuộc thẩm quyền của HĐND, UBND cũng như trách nhiệm của tập thể và cá nhân, đi kèm cơ chế kiểm soát, giám sát phù hợp.

Đồng thời, cần phân biệt rạch ròi giữa nội dung giao quyền tự chủ cho TP. Hà Nội và nội dung thí điểm cơ chế, chính sách khác với quy định của luật và văn bản cấp trên, để áp dụng trình tự, thủ tục và giới hạn phù hợp, bảo đảm "rõ việc, rõ quy trình, rõ trách nhiệm".

Ngoài ra, ông Tùng lưu ý, dự thảo luật cần thể hiện rõ định hướng chuyển từ quản lý theo quy trình sang quản lý theo kết quả. Theo đó, khi ban hành cơ chế, chính sách đặc thù, chính quyền thành phố phải "đánh giá, xác định rõ mục tiêu và kết quả cần đạt được", xây dựng các chỉ tiêu đo lường cụ thể, gắn với trách nhiệm giải trình và bảo đảm công khai, minh bạch trong quá trình thực hiện.

Bên cạnh đó, ông Hoàng Thanh Tùng cũng đề nghị nghiên cứu bổ sung quy định về những nội dung không được phân cấp, ủy quyền, nhằm tránh tình trạng phân cấp vượt quá khả năng của cấp cơ sở, dẫn đến không rõ trách nhiệm và khó kiểm soát.

Ông Hoàng Thanh Tùng cũng nhấn mạnh, phân quyền phải có trọng tâm, trọng điểm, phù hợp với thực tiễn phát triển của Thủ đô, đồng thời gắn với khả năng cân đối ngân sách và năng lực thực thi của chính quyền thành phố.

Đặc biệt, phân quyền phải đi đôi với cơ chế kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình. Theo đó, cần thiết lập cơ chế báo cáo, xin ý kiến cấp có thẩm quyền trước khi thí điểm các cơ chế, chính sách đặc thù; quy định rõ việc thí điểm phải "rõ mục đích, rõ đối tượng, có thời hạn cụ thể", kèm theo cơ chế theo dõi, đánh giá, kiểm soát. Đồng thời, cần tăng cường cơ chế tham vấn, phối hợp giữa thành phố với các cơ quan Trung ương trong quá trình xây dựng chính sách.

Về trách nhiệm giải trình, ông Hoàng Thanh Tùng đề nghị bổ sung quy định cụ thể về nội dung, chủ thể, thời điểm giải trình; bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm trước nhân dân. Cùng với đó là cơ chế kiểm soát thông qua việc yêu cầu TP. Hà Nội báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ khi ban hành các nghị quyết thí điểm và định kỳ báo cáo kết quả thực hiện.

Đối với cơ chế giám sát, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị bổ sung thẩm quyền giám sát của Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội; đồng thời rà soát các quy định liên quan đến việc tạm ngưng, đình chỉ hoặc bãi bỏ văn bản để bảo đảm tính thống nhất về hệ quả pháp lý.

Dự kiến, dự án Luật Thủ đô (sửa đổi) sẽ được trình Quốc hội xem xét, thông qua tại kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI vào tháng 4/2026.