Phá thế độc tôn thị trường xuất khẩu ngành sắn

Bấp bênh cây xuất khẩu tỷ “đô”

Tại Hội thảo “Chuỗi cung ứng ngành sản Việt Nam: Thực trạng và giải pháp” do Hội Khoa học Kinh tế Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam ((VIESARD), Hiệp hội Sắn Việt Nam (VCA) và Tổ chức Forest Trends phối hợp tổ chức, ông Nghiêm Minh Tiến, Chủ tích VCA cho biết, từ cây lương thực cứu đói, cây sắn đã trở thành cây công nghiệp chủ lực xuất khẩu và đã đứng trong Câu lạc bộ xuất khẩu tỷ “đô” từ năm 2013.

“Với kim ngạch xuất khẩu khoảng 1,3 tỷ USD năm 2025, Việt Nam đã trở thành quốc gia xuất khẩu sắn lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Thái Lan. Sắn hiện là sản phẩm nông nghiệp xuất khẩu đứng thứ ba sau gạo và cà phê. Cây sắn cũng là cây nằm trong số 13 sản phẩm nông nghiệp quốc gia của Việt Nam…” - Chủ tịch VCA thông tin.

Số liệu của Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết, năm 2025, xuất khẩu sắn và các sản phẩm từ sắn của Việt Nam đạt trên 3,9 triệu tấn, tăng 52,2% so với năm 2024, tuy nhiên kim ngạch chỉ đạt trên 1,26 tỷ USD, tương ứng mức tăng 9,8%.

“Sự chênh lệch lớn giữa tốc độ tăng trưởng về khối lượng và kim ngạch cho thấy hiệu quả xuất khẩu của mặt hàng này chưa tương xứng với quy mô xuất khẩu”- bà Vương Thị Oanh, Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương nhận định.

Đáng chú ý, thị trường xuất khẩu sắn của Việt Nam hiện tập trung chủ yếu vào Trung Quốc. Cụ thể, năm 2025 xuất khẩu sang thị trường này đạt 3,7 triệu tấn, tương đương 1,17 tỷ USD, chiếm tới 94,1% tổng lượng và 92,6% tổng kim ngạch xuất khẩu sắn của cả nước. So với năm 2024, xuất khẩu sang Trung Quốc tăng 54,3% về lượng nhưng chỉ tăng 10,8% về kim ngạch, phản ánh xu hướng giá xuất khẩu bình quân giảm.

“Mặc dù một số thị trường như Malaysia và Philippines ghi nhận mức tăng trưởng tích cực trong năm 2025, với mức tăng lần lượt 118,7% và 59,6% về lượng, song quy mô xuất khẩu sang các thị trường này vẫn còn nhỏ. Do đó, các thị trường này chưa đủ sức làm giảm đáng kể sự phụ thuộc của xuất khẩu sắn Việt Nam vào thị trường Trung Quốc. Điều này cho thấy cơ cấu thị trường xuất khẩu sắn còn mất cân đối và thiếu tính bền vững, tiềm ẩn nhiều rủi ro khi thị trường chủ lực biến động.”- Bà Oanh phân tích,

Chủ tích VCA, ông Nghiêm Minh Tiến, cũng tỏ ra sốt ruột bởi nếu không phá thế độc tôn thị trường xuất khẩu thì bất cứ động thái từ thì trường này cũng khiến cho ngành sản xuất sắn với 1,2 triệu hộ dân sụp đổ.

Chưa đến 5% hộ dân ký hợp đồng với nhà máy

Không chỉ yếu tố bên ngoài, nội tại ngành sắn cũng đang là vấn đề khi lượng sắn nhập khẩu gần như tương đương với sản lượng sản xuất trong nước và chủ yếu xuất khẩu.

Báo cáo của Cục trồng trọt và Bảo vệ thực vật, (TT&BVTV), Bộ Nông nghiệp và môi trường (NN&MT) cho biết, Việt Nam đứng thứ 9 thế giới về diện tích trồng sắn và đứng thứ 7 về sản lượng (Số liệu năm 2024). Tổng lượng cung sắn nguyên liệu của Việt Nam hàng năm đạt trên 18 triệu tấn tươi, trong đó, nguồn cung trong nước chiếm khoảng 58%, 42% còn lại là từ nhập khẩu với nguồn cung từ Lào và đặc biệt từ Campuchia chiếm gần 100% lượng nhập khẩu.

Báo cáo của Forest Trends về chuỗi cung ngành sắn cho thấy trong 9 tháng đầu năm 2025. lượng nhập khẩu sắn đã đạt 8,5 triệu tấn, vượt 10% so với năm 2024 (77 triệu tấn). với kim ngạch 662 triệu USD, bằng 77% so với tổng kim ngạch nhập khẩu.

Theo nhận định của Cục TT&BVTV, những năm gần đây diện tích trồng sắn cả nước nhìn chung có xu hướng giảm nhẹ. Tuy nhiên tại một số địa phương nơi có các diện tích rừng, diện tích sắn đang tiếp tục được mở rộng. Điều này làm dấy lên những quan ngại về mối liên hệ giữa mở rộng diện tích trồng sắn và tài nguyên rừng..

Cũng theo Báo cáo của Cục TT&BVTV, các doanh nghiệp chế biến tinh bột sắn tại Việt Nam có nhà máy đặt tại 30 tỉnh thành, với 142 nhà máy với tổng công suất thiết kế trên 13,4 triệu tấn củ tươi đang hoạt động. Tuy nhiên do sự phân bổ không hợp ly giữa nhà máy và vùng nguyên liệu dẫn đến tình trang nhiều nhà máy chưa khai thác hết công suất.

Một khảo sát đáng chú ý của Forest Trends cũng cho thấy, phần lớn nguồn nguyên liệu trong nước đến từ sản xuất của 1,2 triệu nông hộ, tuy nhiên chỉ có 4,7% nông dân ký hợp đồng trực tiếp với nhà máy, hơn 95% sản lượng vẫn bán qua thương lái.

Chia sẻ nguyên nhân hộ nông dân không mặn mà ký hợp đồng tiêu thụ sản phẩn với nhà máy, một doanh nghiệp cho biết, yêu cầu hiện nay là thanh toán trên 5 triệu đồng phải chuyển khoán trong khi các hộ dân chủ yếu là vùng đồng bào dân tộc, khó khăn trong tiếp cận công nghệ, mở tài khoán ngân hàng nên buộc họ phải bán qua thương lái và chấp nhận chịu thuế 0,5%.

Theo TS. Hà Công Tuấn, Chủ tịch VIESAR, khó khăn lớn nhất của ngành sắn hiện nay trong việc đảm bảo truy xuất nguồn gốc của ngành sắn Việt Nam nằm ở phần nguyên liệu, cả từ nông hộ trong nước và từ nhập khẩu.

Hiện tại, nguồn cung trong nước chủ yếu được trồng trên những diện tích nhỏ lẻ của nông hộ, được tiêu thụ qua thương lái và thiếu thông tin về các hoạt động sử dụng đất, giao dịch giữa hộ và thương lái khiến việc truy xuất nguồn gốc khó khăn; nhiều trường hợp là không thể. Khó khăn trong luồng cung nhập khẩu tương tự: các doanh nghiệp nhập khẩu không biết hoặc không có thông tin về vùng trồng, thiếu bằng chứng về các giao dịch.

“Nếu không quản lý được mối quan hệ này thì không thể quản lý được chuỗi cung, càng không thể áp dụng khoa học công nghệ hay truy xuất nguồn gốc một cách thực chất”- TS Hà Công Tuấn lo ngại.

Tái cấu trúc chuỗi cung ứng

Nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ NN&MT) Hà Công Tuấn cho biết, Chính phủ Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách quan trọng nhằm định hướng phát triển bền vững ngành sắn, nổi bật là Đề án “Phát triển bền vững ngành hàng sắn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050”, cùng với các cơ chế khuyến khích liên kết sản xuất, phát triển phù hợp. Tuy nhiên, việc triển khai các chính sách này trên thực tế còn nhiều hạn chế, thiếu hướng dẫn cụ thể, thiếu công cụ giám sát và chưa tạo được các động lực đủ mạnh để thúc đẩy các tác nhân trong chuỗi cung tuân thủ các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, minh bạch và bảo vệ rừng.

“Doanh nghiệp trong ngành cam kết hướng tới minh bạch chuỗi cung, đảm bảo đáp ứng mọi yêu cầu về bảo vệ rừng, bảo vệ môi trường và truy xuất nguồn gốc. Tuy nhiên, các doanh nghiệp ngành sắn rất cần có những hỗ trợ, hướng dẫn của cơ quan quản lý để đảm bảo thực hiện được các yêu cầu trên.”

Chính phủ cũng đã trọng tâm ưu tiên vào thực hiện việc truy xuất sản phẩm, trong đó nhấn mạnh mục tiêu năm 2026 các hàng hóa nông lâm sản của Việt Nam và xuất khẩu ra nước ngoài cần thực hiện truy xuất nguồn gốc. Đây là những yếu tố then chốt để giảm thiểu rủi ro, chống mất rừng, duy trì thị trường xuất khẩu và đảm bảo sinh kế bền vững cho hàng triệu hộ trồng sắn trong tương lai.

“Để phát triển bền vững, trước hết ngành sắn cần phải tái cơ cấu, rà soát lại diện tích vùng trồng, loại bỏ những diện tích trồng vào đất lầm nghiệp, phân biệt rõ đâu là vùng trồng đã canh tác ổn định lâu dài..

Bên cạnh đó, cần lập bản đồ số, chuẩn hóa dữ liệu vùng trồng và xây dựng bộ tiêu chí chung cho các thị trường xuất khẩu. Chuỗi cung phải được tổ chức lại từ nông dân, các tổ chức trung gian đến nhà máy, với cơ chế chia sẻ rủi ro và lợi ích hài hòa, trong đó vai trò của các bên liên quan cần được “định danh” rõ ràng để giải quyết dứt điểm bài toán truy xuất.”- Chủ tịch VIESARD đề xuất.

Đồng thời khuyến nghị việc nâng cao trách nhiệm giải trình của doanh nghiệp là điều kiện tiên quyết để ngành sắn không chỉ trụ vững ở thị trường Trung Quốc mà còn hướng tới các thị trường cao cấp hơn trong tương lai.

Theo Forest Trends, tái cấu trúc lại chuỗi cung theo hướng có thể thực hiện truy xuất đòi hỏi ngành cần nhận được những ưu tiên thỏa đáng từ Chính phủ và các cơ quan hữu quan.

“So với các ngành hàng khác như cà phê, gỗ,... ngành sắn hiện chưa nhận được sự quan tâm thỏa đáng từ Chính phủ. Với 1,2 triệu nông hộ, bao gồm nhiều hộ đồng bào ở những vùng khó khăn, hiện đang tham gia khâu sản xuất, ngành sắn xứng đáng nhận được sự quan tâm cao của Chính phủ.”- TS. Tô Xuân Phúc của Tổ chức Forest Trends nêu quan điểm.