Giao dịch kim loại quý 'trên giấy' nở rộ: Rủi ro thanh khoản cho nhà đầu tư

Những ngày gần đây, câu chuyện người dân mua vàng, bạc nhưng không được nhận ngay vàng vật chất mà chỉ cầm giấy hẹn đang trở thành chủ đề gây chú ý trên thị trường. Trong bối cảnh giá vàng bạc biến động mạnh, nhu cầu mua tăng cao, nhiều doanh nghiệp kinh doanh kim loại quý đã phát hành giấy hẹn giao vàng bạc trong vài ngày, thậm chí kéo dài hơn. (đọc thêm bài viết: Cầm giấy hẹn thay vì vàng: Nhà đầu tư đang mua tài sản hay mua lời hứa?)

Ở góc độ tài chính, đây không đơn thuần là hoạt động mua bán kim loại quý vật chất thông thường, mà mang bản chất của giao dịch phái sinh. Tuy nhiên, khác với các thị trường quốc tế nơi giao dịch phái sinh được thực hiện tập trung, minh bạch và có cơ chế quản trị rủi ro, hoạt động mua vàng bạc cầm giấy hẹn tại Việt Nam lại diễn ra theo hình thức thỏa thuận giữa doanh nghiệp và người dân, qua đó tiềm ẩn nhiều rủi ro về thanh khoản, tín dụng và mất cân đối thị trường.

Thực tế, khi người dân trả tiền mua kim loại nhưng chưa nhận ngay, giao dịch này có thể được hiểu là một dạng hợp đồng forward – chốt giá tại thời điểm mua và giao "hàng" vào một thời điểm trong tương lai. Đây là hình thức giao dịch phổ biến tại các thị trường phái sinh trên thế giới, tuy nhiên điểm khác biệt lớn là tại Việt Nam, giao dịch này không được thực hiện thông qua sàn tập trung hay một bên trung gian thanh toán bù trừ, mà hoàn toàn phụ thuộc vào thỏa thuận giữa doanh nghiệp kinh doanh kim loại quý và người mua.

Theo ông Nguyễn Thế Minh, Giám đốc Nghiên cứu và Phát triển của Công ty Chứng Khoán Yuanta Việt Nam, điều này khiến rủi ro thanh khoản trở thành vấn đề lớn nhất. Khi người dân mua vàng bạc nhưng không thể nhận ngay, họ thực chất đang nắm giữ một dạng "tài sản tài chính". Trong trường hợp cần tiền gấp, nhà đầu tư có thể không dễ dàng bán lại hoặc chuyển đổi thành tiền mặt, đặc biệt trong những giai đoạn thị trường biến động mạnh. Không khó để nhận thấy, mỗi khi giá vàng bạc tăng hoặc giảm mạnh, cảnh người dân xếp hàng dài tại các cửa hàng lại tái diễn.

Trong bối cảnh đó, rủi ro lớn nhất thuộc về nhà đầu tư, đặc biệt với những người vay tiền hoặc thế chấp tài sản để mua vàng bạc. Khi giá kim loại quý biến động theo chiều bất lợi, người dân có thể không bán được hoặc không được doanh nghiệp thu mua, dẫn tới nguy cơ mất khả năng thanh toán. Thực tế như ghi nhận của Nhadautu.vn đã xuất hiện nhiều trường hợp doanh nghiệp không thu mua lại vàng bạc theo đúng hẹn.

Đây cũng là điểm bất cân xứng trong điều khoản giữa hai bên. Bởi trong nhiều trường hợp, giấy hẹn quy định rõ ràng việc người mua phải nhận vàng đúng thời gian đã cam kết, nếu không sẽ bị phạt thêm một khoản phí. Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, khi doanh nghiệp giao vàng chậm, lại không có điều khoản ràng buộc tương tự.

Điều này khiến rủi ro tiếp tục dồn về phía người mua. Nhà đầu tư đã thanh toán tiền trước nhưng không có công cụ pháp lý đủ mạnh để buộc doanh nghiệp giao kim loại quý đúng hạn. Trong trường hợp giá vàng bạc tăng mạnh, việc giao hàng chậm có thể khiến người dân mất cơ hội bán ra ở mức giá cao. Ngược lại, khi giá vàng giảm, nhà đầu tư vẫn phải nhận vàng theo giấy hẹn, chịu rủi ro biến động giá.

Ở góc độ khác, sự bất cân xứng còn thể hiện mâu thuẫn lợi ích giữa hai bên. Trong giao dịch này, bên mua ở vị thế "mua khống" – hưởng lợi khi giá vàng tăng, còn doanh nghiệp bán ở vị thế "bán khống" – hưởng lợi khi giá vàng giảm. Đứng ở góc độ doanh nghiệp, việc "bán khống" nghĩa là họ có thể tận dụng dòng tiền của khách hàng khi trong kho chưa có sẵn lượng hàng bán ra, và phía doanh nghiệp sẽ kỳ vọng mua lại ở vùng giá thấp hơn trong tương lai để hưởng chênh lệch.

"Như vậy, chỉ cần có sự tính toán sai lệch, đơn vị kinh doanh có thể rơi vào tình trạng lỗ nặng, mất khả năng thanh khoản. Đây tiếp tục là rủi ro mất vốn của khách hàng. Nếu doanh nghiệp mất khả năng thanh toán, người dân cầm giấy hẹn có thể đối mặt nguy cơ không nhận được vàng hoặc tiền", ông Minh bình luận.

Mặt khác, chính từ sự bất cân xứng này, doanh nghiệp sẽ luôn ở vị thế nắm "đằng chuôi" và có thể hạn chế thu mua khi thị trường có những diễn biến không thuận lợi với họ. Trong khi đó, mọi rủi ro thanh khoản đều đẩy về phía người dân.

Rủi ro càng tăng khi tâm lý FOMO của nhà đầu tư xuất hiện. Khi giá vàng bạc tăng mạnh, nhiều người cùng mua, khiến nguồn cung khan hiếm. Ngược lại, khi giá giảm, làn sóng bán ra có thể khiến doanh nghiệp không đủ thanh khoản để thu mua.

"Ngay tại ở sàn giao dịch chứng khoán Việt Nam dù đã giao dịch tập trung nhưng vẫn xuất hiện tình trạng mất thanh khoản. Đó là giai đoạn 2007-2008 khi chỉ số VN-Index giảm mạnh, nhà đầu tư phải xếp hàng đặt phiếu lệnh bán tại công ty chứng khoán. Từ đó, dẫn tới tình trạng mất thanh khoản trên thị trường", ông Minh lấy ví dụ.

Cần sớm triển khai sàn giao dịch vàng

Trao đổi với Nhadautu.vn, dù không được nhận vàng, bạc vật chất ngay mà chỉ cầm giấy hẹn, nhiều nhà đầu tư vẫn sẵn sàng tham gia giao dịch theo hình thức này.

Một nhà đầu tư tại Quảng Ninh cho biết, trên thực tế, các giấy hẹn này còn được mua bán, chuyển nhượng giữa các nhà đầu tư với nhau. Thậm chí, trong trường hợp đơn vị kinh doanh chưa có sẵn hàng để giao, họ vẫn chấp nhận nhận chuyển nhượng lại chính các giấy hẹn này từ nhà đầu tư, qua đó hình thành một dạng giao dịch "kim loại quý trên giấy".

Điều này cho thấy nhu cầu giao dịch vàng/bạc tài chính của nhà đầu tư là rất lớn, ngay cả khi chưa có kim loại vật chất. Việc các giấy hẹn được mua bán, chuyển nhượng qua lại cũng phản ánh thị trường đang hình thành một dạng "vàng tài khoản" tự phát. Đây có thể xem là nền tảng quan trọng cho sự phát triển của các sản phẩm chứng khoán phái sinh vàng trong tương lai, khi nhu cầu giao dịch, đầu cơ và phòng ngừa rủi ro của nhà đầu tư đã xuất hiện nhiều hơn.

Tại nhiều quốc gia, giao dịch phái sinh vàng được thực hiện thông qua các sàn giao dịch tập trung nhằm giảm thiểu rủi ro cho người dân. Điển hình là mô hình của Shanghai Gold Exchange (SGE), đây là sàn giao dịch vàng lớn nhất Trung Quốc, hoạt động dưới sự giám sát của Ngân hàng Trung ương. Sàn này cho phép giao dịch vàng vật chất và vàng tài khoản, đồng thời cho phép kết nối trực tiếp với các ngân hàng, nhà đầu tư tổ chức và cá nhân qua nền tảng điện tử. Tất cả các giao dịch đều ghi nhận giá theo thời gian thực, bảo đảm thanh khoản và minh bạch...

Tại SGE, nhà đầu tư có thể mua hợp đồng vàng AU(T+D) – một dạng giao dịch vàng tài khoản. Giả sử một nhà đầu tư mua 1 kg vàng trên sàn với một mức ký quỹ trên giá trị hợp đồng (mức ký quỹ này thường được SGE điều chỉnh thường xuyên). Khi giá vàng tăng, nhà đầu tư có thể bán lại ngay trên hệ thống để chốt lời mà không cần nhận vàng vật chất. Ngược lại, nếu muốn nhận vàng thật, nhà đầu tư có thể yêu cầu giao vàng từ các kho vàng được SGE cấp phép. Một ví dụ khác, nếu nhà đầu tư mua vàng trên SGE và giá giảm mạnh, họ có thể bán ngay lập tức trên sàn để cắt lỗ.

Trong khi đó, so sánh với giấy hẹn tại Việt Nam, nhà đầu tư có thể phải chờ doanh nghiệp thu mua hoặc chờ đến ngày nhận vàng mới có thể bán, khiến rủi ro tăng lên.

Ngoài ra, tại SGE, các ngân hàng thương mại và công ty chứng khoán đóng vai trò tạo thanh khoản và trung gian giao dịch. Điều này giúp thị trường có nhiều bên tham gia, thay vì chỉ có một doanh nghiệp và nhà đầu tư như tại Việt Nam. Khi có nhiều bên tham gia, rủi ro mất thanh khoản sẽ giảm đáng kể.

Quan trọng hơn cả, các ngân hàng, công ty chứng khoán, định chế tài chính tại SGE chịu sự giám sát chặt chẽ. Họ phải báo cáo hàng ngày với SGE các vị thế giao dịch, hàng tồn kho vàng vật chất, báo cáo thanh khoản và vốn…

Ông Nguyễn Thế Minh nhìn nhận rõ ràng rủi ro lớn nhất với nhà đầu tư Việt Nam là thị trường vàng bạc chưa có một cơ chế giao dịch tập trung. Vị chuyên gia này kỳ vọng Việt Nam có thể sớm xây dựng một sàn giao dịch tập trung với quy định rõ ràng. Qua đó, có thể giúp giảm thiểu đáng kể các rủi ro cho người dân.

Theo TS Cấn Văn Lực, thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách Tài chính, Tiền tệ Quốc gia, với mô hình "vàng tài khoản", khi nhà đầu tư giao dịch trên sàn với cơ chế liên thông giá thế giới theo thời gian thực (real-time), nhu cầu rút - nắm giữ vàng vật chất sẽ giảm đáng kể.

"Vàng tài khoản" giúp triệt tiêu động cơ đầu cơ dựa trên chênh lệch cục bộ, đồng thời giảm áp lực nhập khẩu mỗi khi nhu cầu đầu tư tăng cao. Khi đó, giá trong nước sẽ tự động bám sát giá thế giới thay vì phụ thuộc vào nguồn cung vật chất tức thời.

Bên cạnh đó, mô hình sàn vàng cần chuẩn hóa và lưu ký tập trung – điều kiện không thể thiếu để sàn vàng vận hành hiệu quả là hệ thống lưu ký và kiểm định tập trung.

Hiện tượng người dân chuyển nhượng giấy hẹn mua bán vàng bạc cho thấy nhu cầu giao dịch kim loại tài chính tại Việt Nam đang gia tăng. Tuy nhiên, khi thị trường chưa có hạ tầng giao dịch tập trung, rủi ro thanh khoản vẫn là vấn đề lớn. Bài học từ các thị trường quốc tế cho thấy, cần sớm xây dựng một cơ chế giao dịch minh bạch và tập trung có thể là hướng đi phù hợp để ổn định thị trường vàng trong dài hạn.

Thực tế, cơ quan quản lý đang nghiên cứu triển khai thị trường phái sinh vàng. Theo chia sẻ của ông ông Phan Phương Anh – Chủ tịch HĐQT Chứng khoán MB cho biết Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đang xây dựng sàn giao dịch phái sinh vàng vào nửa cuối năm nay.

Hồi đầu năm 2026, trao đổi với báo giới, bà Tạ Thanh Bình – Tổng giám đốc Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) cho biết VSDC đã sẵn sàng hạ tầng để hỗ trợ các sản phẩm mới của thị trường, trong đó bao gồm phái sinh vàng.