[Cafe Cuối tuần] Đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam: Phép thử lớn cho doanh nghiệp tư nhân Việt

Chính phủ và Quốc hội đã đặt ra một "đầu bài" lớn, vừa đòi hỏi tiến độ, chất lượng, hiệu quả tài chính, vừa yêu cầu nội địa hóa cao, hạn chế nợ công và mở rộng không gian cho tư nhân tham gia theo đúng tinh thần Nghị quyết Trung ương 5 khóa XII (Nghị quyết 68) về phát triển kinh tế tư nhân trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế.

Trên cơ sở đó, hai "bài làm" đáng chú ý nhất đã được nộp lên bàn Chính phủ đến thời điểm này là đề xuất của Vingroup và Thaco – hai tập đoàn tư nhân lớn có tham vọng, năng lực và tầm nhìn dài hạn với hạ tầng quốc gia.

Vingroup, thông qua pháp nhân mới là VinSpeed, đưa ra đề xuất đầu tư theo mô hình PPP/BOT với định hướng trở thành tổng thầu tích hợp – từ thiết kế, xây dựng, vận hành đến quản lý hệ sinh thái TOD dọc tuyến.

Khác với tư duy nhà thầu thi công truyền thống, Vingroup đề xuất một mô hình tích hợp cả hạ tầng giao thông với phát triển đô thị, tạo dòng tiền xoay vòng, giảm gánh nặng ngân sách, tận dụng tối đa hiệu quả quỹ đất dọc tuyến. Tập đoàn này cũng cam kết huy động vốn xã hội hóa, kết hợp các nguồn tài chính trong và ngoài nước, triển khai theo cơ chế quản trị tiên tiến và giảm thiểu phụ thuộc vào vốn vay công.

Trong khi đó, Thaco (Trường Hải) lại chọn một hướng tiếp cận kỹ thuật hơn, tập trung vào các hợp phần có liên quan đến sản xuất đầu máy, toa xe, logistic và công nghiệp phụ trợ. Với lợi thế rõ rệt trong lĩnh vực cơ khí chính xác và chuỗi cung ứng nội địa, Thaco đặt kỳ vọng trở thành nhà sản xuất chính các đoàn tàu và linh kiện, có thể nội địa hóa cao nếu được chuyển giao công nghệ. Đề xuất của Thaco cũng đi kèm một loạt kiến nghị chính sách ưu đãi để kích thích đầu tư sản xuất trong nước.

Cả hai đề xuất đều có ưu điểm và giá trị riêng. Vingroup cho thấy sự toàn diện, mang tính chiến lược từ đầu vào đến đầu ra của một hệ sinh thái hạ tầng – đô thị – tài chính tích hợp. Thaco thể hiện chiều sâu trong ngành cơ khí, tiệm cận chuỗi giá trị sản xuất công nghiệp nặng, một mắt xích không thể thiếu nếu Việt Nam muốn làm chủ công nghệ đường sắt.

Tuy vậy, về mặt tổng thể, Vingroup đang cho thấy mức độ sẵn sàng cao hơn để đảm đương vai trò tổng thầu – người điều phối chính toàn dự án, trong khi Thaco phù hợp với vai trò nhà thầu hợp phần hoặc đối tác trong liên danh tổng thể. Để đánh giá tính khả thi của đề xuất từ Vingroup, cần nhìn lại các siêu dự án mà doanh nghiệp này đã thực hiện trong vòng 10 năm qua.

Vành đai 2 trên cao tại Hà Nội – một dự án BT có mức độ phức tạp cao về giải phóng mặt bằng, kỹ thuật thi công trong đô thị đông dân – đã hoàn thành đúng tiến độ dù gặp trở ngại lớn từ dịch COVID-19. Các đại đô thị như Vinhomes Ocean Park (Gia Lâm), Smart City (Mễ Trì), Dream City (Hưng Yên), Grand Park (Thủ Đức), Vũ Yên (Hải Phòng), Cần Giờ (TP.HCM) và tới đây là Triển lãm Cổ Loa (Đông Anh) đều được triển khai bài bản, với mức đầu tư từ 3–10 tỷ USD mỗi dự án, tích hợp giao thông – hạ tầng – công nghệ – dịch vụ – quản lý vận hành trong thời gian rút ngắn đáng kể so với các chủ đầu tư nhà nước hay nước ngoài.

Quan trọng hơn, Vingroup đang áp dụng hệ thống quản trị hiện đại, với KPI rõ ràng cho từng giai đoạn, camera giám sát công trường theo thời gian thực, quản lý tiến độ – chi phí – nhân sự – thiết bị bằng nền tảng số toàn diện. Điều này giúp hạn chế tối đa rủi ro đội vốn, thất thoát, và quan trọng nhất là giữ lời hứa về tiến độ với xã hội – điều mà nhiều dự án đầu tư công lớn còn đang loay hoay.

Một yếu tố khác không thể bỏ qua là khả năng huy động vốn và tạo dòng tiền của Vingroup. Không chỉ dựa vào tín dụng ngân hàng, tập đoàn này đã nhiều lần phát hành trái phiếu quốc tế, IPO các công ty con, thu hút các quỹ đầu tư lớn và đặc biệt là khai thác rất hiệu quả mô hình TOD – lấy giá trị gia tăng từ phát triển đô thị xung quanh các nhà ga để quay vòng đầu tư.

Điều này hoàn toàn phù hợp với tính chất "đầu tư có hoàn lại" của hình thức BOT, PPP, góp phần giảm áp lực lên ngân sách mà vẫn đảm bảo tính khả thi và bền vững.

Trong khi đó, nếu Chính phủ và Quốc hội quyết tâm nội địa hóa công nghệ đường sắt, việc Vingroup giữ vai trò tổng thầu điều phối, còn Thaco tham gia với tư cách nhà sản xuất đoàn tàu, đối tác công nghiệp chính, sẽ là một lựa chọn tối ưu.

Ngoài Thaco, có thể bổ sung liên danh với những doanh nghiệp có thế mạnh trong lĩnh vực xây dựng, kết cấu thép, logistics như Hòa Phát, Coteccons, T&T, để tạo ra một "liên quân Việt" đủ năng lực thi công tổng thể, vừa chủ động công nghệ, vừa bảo đảm chất lượng công trình.

Chính phủ hoàn toàn có thể phân kỳ đầu tư, sử dụng vốn đầu tư công cho những đoạn nền tảng như depot, hầm dài, cầu lớn ở các khu vực địa hình khó, còn lại trao cơ hội cho khu vực tư nhân thực hiện phần tuyến mở, dễ thi công, có thể gắn với đô thị hóa và phát triển quỹ đất. Cách tiếp cận này không chỉ dung hòa lợi ích giữa Nhà nước – tư nhân – người dân mà còn đảm bảo đúng lộ trình sớm đưa tàu cao tốc vào vận hành phục vụ nhân dân.

Người dân Việt Nam, sau bao năm chờ đợi, cần một tuyến đường sắt tốc độ cao không chỉ đẹp trên giấy mà phải sớm thành hình trên thực địa. Giấc mơ đi từ Hà Nội vào TP.HCM trong 6 giờ, không delay, không tắc đường, không lo thời tiết, là khát vọng xứng đáng được thực hiện.

Và nếu Chính phủ chọn được "người cầm trịch" xứng tầm – là một tổng thầu có thực lực, trách nhiệm, uy tín như Vingroup, kết hợp các đối tác chiến lược như Thaco, Hòa Phát… trong một mô hình hợp tác công – tư linh hoạt, thì giấc mơ đó không còn xa.

Đây chính là cơ hội lịch sử để phát huy tối đa vai trò của tư nhân Việt Nam, hiện thực hóa tinh thần của Nghị quyết 68, và mở đường cho một tương lai hạ tầng do chính người Việt làm chủ.