Ông Trump 'tái vũ trang' thuế quan: Đánh có mục tiêu vào dược phẩm, kim loại

Tròn một năm sau ngày Tổng thống Donald Trump tung ra gói thuế đối ứng diện rộng rồi bị Tòa án Tối cao chặn lại hồi tháng 2, Nhà Trắng đã trở lại với một phiên bản hẹp hơn nhưng sắc hơn.

Lần này, chính quyền Trump không đánh vào gần như toàn bộ hàng nhập khẩu, mà chĩa mũi nhọn vào hai khu vực có ý nghĩa chính trị và kinh tế lớn: dược phẩm và kim loại. Điểm đáng chú ý là thuế quan giờ không chỉ là công cụ bảo hộ, mà còn được dùng để ép giảm giá thuốc cho người Mỹ, kéo đầu tư sản xuất về Mỹ và bù lại phần nguồn thu bị mất sau thất bại pháp lý của gói thuế cũ.

Làm mới "vũ khí" thuế quan

Ngày 2/4, ông Trump ký sắc lệnh áp thuế 100% với một số dược phẩm có thương hiệu nhập khẩu, đồng thời điều chỉnh lại cách tính thuế với nhiều sản phẩm làm từ thép, nhôm và đồng.

Đây được coi là việc làm mới chính sách thuế quan sau khi gói thuế toàn cầu công bố đúng ngày này một năm trước. Khi đó, ông Trump dùng Đạo luật Quyền lực Kinh tế khẩn cấp quốc tế (IEEPA) để áp các mức thuế từ 10% đến 50% lên hàng nhập từ hầu hết đối tác thương mại. Sau nhiều tháng tranh chấp ở các cấp tòa dưới, đến tháng 2 năm nay, Tòa án Tối cao tuyên các mức thuế đó là bất hợp pháp, buộc hải quan Mỹ phải chuẩn bị kế hoạch hoàn trả khoảng 166 tỷ USD tiền thuế đã thu.

Động thái mới cho thấy ông Trump không từ bỏ thuế quan mà chỉ đổi chiến thuật. Cách cũ là đánh thật rộng để gây sức ép đàm phán, còn cách mới là đánh hẹp hơn, nhưng nhắm vào những lĩnh vực có thể biện minh bằng an ninh quốc gia hoặc tái công nghiệp hóa.

Ở mảng dược phẩm, cấu trúc chính sách mới đặc biệt đáng chú ý vì nó pha trộn ba mục tiêu tưởng như khác nhau: thương mại, công nghiệp và giá thuốc. Theo đó, các nhà sản xuất thuốc có bản quyền muốn được miễn thuế quan phải làm đồng thời hai việc: chấp nhận các thỏa thuận với chính phủ Mỹ để giảm giá thuốc kê đơn và cam kết chuyển sản xuất sang Mỹ.

Nếu không làm cả hai, các nhà sản xuất thuốc chịu mức thuế 100%. Nếu chỉ chuyển một phần sản xuất, mức thuế là 20% và có thể tăng lên 100% sau bốn năm. Đây là một thiết kế có chủ ý, thuế quan không chỉ đánh vào hàng nhập, mà còn "thưởng" cho doanh nghiệp nào chấp nhận bước vào quỹ đạo chính sách của Nhà Trắng.

Các công ty đã ký xong thỏa thuận giá thuốc hoặc đang đàm phán với Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Mỹ, đồng thời xây nhà máy sản xuất ở Mỹ, sẽ được miễn thuế. Các nhà máy mới phải hoàn thành trước tháng 1/2029 để đủ điều kiện hưởng thuế thấp. Các hãng dược lớn có 120 ngày trước khi mức thuế 100% có hiệu lực, còn các doanh nghiệp nhỏ phụ thuộc vào nhà sản xuất theo hợp đồng có 180 ngày.

Sắc lệnh dược phẩm được đưa ra sau một cuộc điều tra an ninh quốc gia đối với nhập khẩu dược.

Đây là điểm khác biệt căn bản giữa làn sóng thuế quan mới và các đợt áp thuế trước đó. Thông thường, thuế quan được trình bày như công cụ chống hàng ngoại và bảo vệ việc làm trong nước. Với dược phẩm lần này, ông Trump dùng nó như đòn bẩy để tái cấu trúc cả mô hình kinh doanh của các hãng thuốc: muốn tiếp tục bán vào Mỹ với chi phí thấp, họ phải hạ giá và đưa sản xuất về Mỹ.

Theo CNBC, hơn 10 hãng dược lớn, trong đó có Eli Lilly, Pfizer và Novo Nordisk, đã ký các thỏa thuận hạ giá thuốc từ tháng 11 năm ngoái theo chính sách "tối huệ quốc", vốn gắn giá thuốc tại Mỹ với các mức thấp hơn ở nước ngoài.

Dưới sức ép của chính quyền Trump, 13 công ty đã ký, bốn công ty khác đang đàm phán, và tổng cam kết đưa sản xuất về Mỹ trong ngành đã lên tới 400 tỷ USD.

Chính điều này làm cho gói thuế mới vừa hẹp vừa có chọn lọc. Biện pháp mới có thể chỉ ảnh hưởng tới một phần nhỏ các hãng dược, bởi khá nhiều doanh nghiệp lớn đã chọn thỏa hiệp với Nhà Trắng từ trước.

Nói cách khác, mức thuế 100% trong thực tế có thể chủ yếu đóng vai trò răn đe, thúc các doanh nghiệp còn đứng ngoài nhanh chóng vào bàn đàm phán. Đó là một kiểu chính sách rất mang phong cách Trump – nhà tạo lập thương vụ chính hiệu: Tuyên bố mức trần cao để buộc đối tượng mục tiêu tự điều chỉnh hành vi trước khi đòn đánh thật sự rơi xuống.

Tuy vậy, chính sách cũng cho thấy mức độ phân tầng địa chính trị ngày càng rõ trong thương mại Mỹ. Thuế với thuốc biệt dược từ Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc và Thụy Sỹ sẽ bị khống chế ở mức 15%, còn Mỹ và Anh đã hoàn tất một thỏa thuận riêng bảo đảm thuế 0% với dược phẩm sản xuất tại Anh trong ít nhất ba năm, theo Reuters.

Thuế nhẹ hơn với kim loại

Ở mặt trận kim loại, ông Trump lại đi theo hướng gần như ngược lại: bớt cực đoan hơn về danh nghĩa, nhưng chặt hơn về kỹ thuật.

Một sắc lệnh khác của Nhà Trắng giảm thuế quan một nửa, xuống 25%, với nhiều sản phẩm phái sinh làm từ thép, nhôm và đồng; bỏ thuế với những mặt hàng có hàm lượng kim loại dưới 15% trọng lượng. Sắc lệnh vẫn giữ nguyên mức 50% với thép, nhôm và đồng dạng hàng hóa cơ bản.

Điểm quan trọng hơn nằm ở cách tính mới: thuế sẽ dựa trên giá bán của kim loại tại Mỹ, thay vì giá trị nhập khẩu khai báo. Chính quyền cho rằng giá trị khai báo trước đây thường bị hạ thấp một cách chủ ý.

Một quan chức chính quyền Trump nói cách làm mới sẽ không ảnh hưởng lớn tới giá hàng hóa, nhưng các ước tính ngoài chính phủ cho rằng nó sẽ làm tăng thuế suất hiệu dụng ở mức vừa phải. Tổ chức phi lợi nhuận ở Mỹ có tên Committee for a Responsible Federal Budget ước tính thay đổi này có thể mang thêm 70 tỷ USD doanh thu liên bang trong 10 năm.

Đặt cược "an ninh kinh tế" với lạm phát, phiếu cử tri

Gói thuế quan mới được cho là một nỗ lực "tái vũ trang" thuế quan theo ba hướng cùng lúc.

Thứ nhất, về pháp lý, gói này tránh lặp lại sai lầm của gói thuế toàn cầu theo IEEPA đã bị Tòa án Tối cao bác bỏ, bằng cách bám vào các cuộc điều tra chuyên ngành hơn. Thứ hai, về chính trị, nó chọn những ngành mà ông Trump có thể thuyết phục cử tri: thuốc cần được sản xuất tại Mỹ, thép cần được bảo vệ và chuỗi cung ứng chiến lược không thể phụ thuộc nước ngoài.

Cuối cùng, về tài khóa, gói mới nhằm mục đích lấy lại một phần nguồn thu và đòn bẩy đàm phán sau khi 166 tỷ USD tiền thuế cũ có thể bị hoàn lại.

Ông Jamieson Greer, Trưởng Đại diện thương mại Mỹ, cho biết: "Điều tốt đẹp nhất vẫn còn ở phía trước khi chương trình thuế quan của Tổng thống Trump khuyến khích sản xuất trong nước, tăng lương cho người lao động và củng cố các chuỗi cung ứng quan trọng của Mỹ".

Phản ứng từ giới doanh nghiệp cho thấy cái giá chính trị của chính sách mới sẽ không nhỏ. Phòng Thương mại Mỹ (AmCham) cảnh báo một cơ chế thuế dược phẩm phức tạp hơn sẽ làm tăng chi phí chăm sóc sức khỏe cho các gia đình Mỹ, còn việc điều chỉnh thuế kim loại cũng sẽ tiếp tục đẩy giá lên trong sản xuất, xây dựng và năng lượng.

Ngược lại, Hiệp hội Các nhà sản xuất thép Mỹ hoan nghênh việc "điều chỉnh đúng" danh mục sản phẩm phái sinh và thay đổi phương pháp định giá, coi đó là cách bảo hộ chính xác hơn mà không phá hỏng các mục tiêu kinh tế rộng hơn.

Chính quyền Mỹ có thể lập luận rằng đây là cái giá phải trả để đổi lấy sản xuất trong nước nhiều hơn. Nhưng trong bối cảnh giá năng lượng đã tăng mạnh vì chiến sự với Iran, thêm một lớp thuế vào thuốc và kim loại đồng nghĩa với việc chính quyền Trump đang chấp nhận đặt cược rằng cử tri sẽ ưu tiên "an ninh kinh tế" hơn lạm phát ngắn hạn.