Ông Trump bị hớ khi đạt thỏa thuận với ông Tập?

Việc Mỹ sẽ giảm 10% thuế quan áp lên hàng hóa Trung Quốc để đổi lại lời hứa Bắc Kinh siết chặt quản lý chất gây nghiện fentanyl là một sự nhượng bộ lớn của Tổng thống Trump trong cuộc gặp với ông Tập Cận Bình, CNN bình luận.

Nhìn bề ngoài, đây là một thỏa thuận đầy hứa hẹn, giúp khôi phục một phần hoạt động thương mại mà thuế quan đã cản trở giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới. Theo lời ông Trump, Mỹ sẽ giảm một nửa thuế liên quan đến fentanyl xuống còn 20%, và đưa tổng mức thuế đối với hàng hóa Trung Quốc xuống 47%. Mức thuế này khá cao so với nhiều đối tác thương mại khác của Mỹ như Nhật Bản, Hàn Quốc nhưng vẫn ngang với phần còn lại của thế giới.

Tuy nhiên, việc giảm thuế cũng là một "canh bạc" lớn đối với chính quyền Trump. Ông Trump đã luôn nắm phần thiệt trong mọi diễn biến của cuộc chiến thương mại mà ông phát động với Trung Quốc. Ngay cả việc hai nhà lãnh đạo gặp nhau trực tiếp ngày 30/10 cũng đồng nghĩa với việc ông Trump đã nhượng bộ các yêu cầu của Trung Quốc, theo CNN.

Trong khi đó, ông Trump lại rơi vào thế rủi ro làm suy yếu thêm mối quan hệ của Mỹ với các đồng minh chủ chốt nhưng lại có được mối quan hệ thân thiện hơn với đối thủ kinh tế chính của mình.

Thành công của Trung Quốc trước ông Trump

Với việc liên tiếp áp thuế đối với Trung Quốc, ông Trump mong muốn đạt được 4 điều chính: Giảm lượng nhập khẩu fentanyl vào Mỹ, đưa hoạt động sản xuất trở lại Mỹ, khôi phục cán cân thương mại và tiếp quản hoạt động của TikTok tại Mỹ.

Chính quyền Trump đã đạt được tiến bộ ở cả 4 mục tiêu. Theo đó, Trung Quốc đã có nhiều hành động quyết liệt để ngăn chặn việc xuất khẩu các tiền chất để sản xuất fentanyl. Hàng chục công ty đã hứa hẹn đầu tư hàng tỷ đô la vào ngành sản xuất của Mỹ. Bên cạnh đó, thâm hụt thương mại của Mỹ với Trung Quốc trong tháng 8 đã xuống mức thấp nhất trong 21 năm. Hai nhà lãnh đạo cũng đã thống nhất về khuôn khổ của thỏa thuận TikTok.

Tuy nhiên, Mỹ cũng gặp phải những vấn đề lớn với Trung Quốc. Bắc Kinh đã khiến chính quyền Trump bất ngờ với việc kiểm soát chặt hơn xuất khẩu đất hiếm - vốn rất cần cho các thiết bị điện tử và quân sự - trước cuộc gặp giữa hai nhà lãnh đạo, lợi dụng vị thế thống trị chuỗi cung ứng toàn cầu để giành ảnh hưởng trước Washington.

Trung Quốc cũng dừng mua đậu tương của Mỹ, khiến nông dân Mỹ chịu thiệt hại nặng nề.

Trung Quốc đã thành công trong việc kiểm soát xuất khẩu đất hiếm và lệnh cấm vận đậu nành để buộc Mỹ phải giảm thuế, chiến lược gia Tobin Marcus của Wolfe Research bình luận.

"Ông Tập đã sẵn sàng cho nhiệm kỳ thứ hai của mình với ông Trump và có một vũ khí mạnh mẽ là đất hiếm", các nhà phân tích của ngân hàng đầu tư Piper Sandler viết. "Trung Quốc đang chiếm ưu thế trước Mỹ trong các cuộc đàm phán hòa hoãn gần đây".

Bắc Kinh còn gây khó dễ hơn cho một số doanh nghiệp chủ chốt của Mỹ bằng cách khởi động các cuộc điều tra chống độc quyền. Trung Quốc cũng đã áp đặt mức thuế quan cao đối với hàng nhập khẩu từ Mỹ.

Mặc dù quan chức cấp cao hai nước đã có nhiều vòng đàm phán thương mại, nhưng Trung Quốc vẫn liên tục trì hoãn các cam kết với chính quyền Trump. Những cam kết trước đó về một thị trường đất hiếm tự do chưa bao giờ thành hiện thực. Bắc Kinh thậm chí đã thắt chặt kiểm soát bằng cách mở rộng các biện pháp hạn chế vào đầu tháng này.

Tại cuộc gặp ngày 30/10, Trung Quốc đã đồng ý bãi bỏ các quy định về kiểm soát xuất khẩu đất hiếm được công bố hồi đầu tháng, nhưng thời gian tạm hoãn chỉ kéo dài 1 năm. Điều này vẫn để ngỏ đòn bẩy đàm phán cho Bắc Kinh sau 1 năm. Ngoài ra, các hạn chế ban đầu được công bố hồi tháng 4 có vẻ như vẫn chưa được gỡ bỏ.

Một chuyên gia phân tích của Piper Sandler cho biết Bắc Kinh đã đưa ra những lời hứa về đậu nành và fentanyl trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump. "Vì vậy, tôi nghi ngờ khả năng Trump nhận được lợi ích từ việc giảm thuế đối với Trung Quốc", ông nói.

Ông Trump cũng tiết lộ rằng Trung Quốc có thể mua một lượng lớn dầu khí từ Alaska, nhưng vẫn cần phải đạt được thỏa thuận. Ông cho biết Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright và Bộ trưởng Nội vụ Doug Burgum sẽ gặp các quan chức Trung Quốc để xem khả năng đạt được một thỏa thuận hay không.

Trong khi đó, tương lai của ứng dụng TikTok tại Mỹ vẫn chưa rõ ràng sau các vòng đàm phán giữa hai nước. Bắc Kinh không xác nhận thỏa thuận về TikTok là gì sau cuộc gặp giữa ông Tập và ông Trump, mà chỉ cam kết sẽ hợp tác với Mỹ để "giải quyết thỏa đáng" vấn đề này.

Ông Trump vẫn hay thừa nhận rằng Trung Quốc thường không giữ lời hứa, bao gồm cả khi ông tuyên bố vào tháng 11/2024 rằng ông sẽ tăng thuế đối với Trung Quốc vì cuộc khủng hoảng fentanyl.

Tại sao ông Trump lại muốn đạt được thỏa thuận?

Câu hỏi đặt ra là: Tại sao ông Trump lại muốn có thỏa thuận với Trung Quốc về fentanyl vào lúc này nếu ông Tập vẫn tiếp tục không nhượng bộ?

Thứ nhất, Trung Quốc đã hành động nghiêm túc hơn với fentanyl. Ví dụ, hồi giữa năm, Bắc Kinh đã bổ sung thêm hai thành phần được sử dụng để sản xuất fentanyl vào danh sách các chất bị kiểm soát. Khi các mạng lưới tội phạm tìm cách bán các thành phần này trên thị trường chợ đen, Trung Quốc cũng đã nỗ lực ngăn chặn việc xuất khẩu các chất này.

Sau cuộc gặp ông Tập ngày 30/10, ông Trump đã đưa ra lý do để Mỹ giảm thuế đối với hàng hóa Trung Quốc là "hành động rất mạnh mẽ" của Trung Quốc trong việc kiểm soát fentanyl. Các cơ quan hữu trách của Mỹ cũng ghi nhận rằng lượng fentanyl bị thu giữ tại biên giới đã giảm trong năm 2024 và đang trên đà giảm trở lại vào năm 2025.

Thứ hai, Trung Quốc có đòn bẩy đáng kể đối với Mỹ. Các đòn thuế quan của ông Trump đã phản tác dụng ở nhiều phương diện, bao gồm việc khiến nông dân Mỹ - một khối cử tri quan trọng - tức giận, và gây ra tình trạng thiếu đất hiếm. Trung Quốc cũng đã từ chối mở cửa hoàn toàn thị trường cho chip AI của Mỹ.

Thuế quan vẫn là một đòn bẩy quan trọng mà ông Trump có thể sử dụng, ngay cả khi Trung Quốc đã tìm được các thị trường khác ngoài Mỹ sẵn sàng mua hàng hóa của mình, hạn chế thiệt hại do chính sách thuế của Mỹ gây ra.

Tuy nhiên, việc giảm thuế quan là một yêu cầu quan trọng của Trung Quốc. Cuộc gặp trực tiếp giữa ông Trump và ông Tập là một dịp để Trung Quốc đòi hỏi như thế.

Việc từ bỏ một số lợi thế đó - đặc biệt nếu Trung Quốc thể hiện thiện chí về fentanyl - sẽ mang lại cho ông Trump một số khả năng đạt được những gì ông muốn từ cuộc đàm phán này. Trong một tuyên bố có phần mơ hồ ngày 30/10, Trung Quốc cho biết họ sẽ thực hiện "những điều chỉnh tương ứng" đối với các biện pháp đối phó với thuế quan liên quan đến fentanyl sau khi Trump đồng ý giảm một nửa mức thuế.

Ảnh hưởng đến quan hệ với đồng minh

Sau thỏa thuận với Trung Quốc đạt được ngày 30/10, Mỹ lại có một vấn đề tiềm ẩn, đó là ứng xử ra sao với hai nước khác mà chính quyền Trump đã áp đặt thuế quan fentanyl gồm Mexico và Canada.

Cả hai nước láng giềng này cũng đã nỗ lực để hạn chế fentanyl vào Mỹ. Fentanyl nhập khẩu từ Canada chỉ chiếm chưa đến 1% tổng lượng fentanyl nhập khẩu vào Mỹ.

Tuy nhiên, ông Trump đã đe dọa sẽ tăng thuế quan đối với Mexico và Canada nhưng lại giảm thuế đối với Trung Quốc. Thỏa thuận này có thể cải thiện mối quan hệ của Mỹ với đối thủ kinh tế chính, đồng thời làm mếch lòng các đồng minh chủ chốt và hai đối tác thương mại lớn nhất của Mỹ.