Kỷ nguyên AI tái định hình ASEAN, Việt Nam nổi lên trên bản đồ sản xuất điện tử

Theo báo cáo "ASEAN Perspectives - Ai sở hữu chip, người đó chi phối thương mại" của Bộ phận Nghiên cứu Đầu tư Toàn cầu HSBC, sự bùng nổ của AI đang tái định hình chuỗi cung ứng công nghệ thế giới, đưa ASEAN từ vị thế trung tâm sản xuất chi phí thấp trở thành một mắt xích ngày càng quan trọng trong hệ sinh thái điện tử toàn cầu.

Trong quá trình tái cấu trúc này, các nền kinh tế trong khu vực đang dần hình thành sự phân vai rõ rệt, từ trung tâm bán dẫn, hậu cần dữ liệu cho tới sản xuất thiết bị điện tử hoàn chỉnh, phản ánh mức độ tham gia khác nhau vào chuỗi giá trị công nghệ cao. Việt Nam được xem là một trong những quốc gia hưởng lợi đáng chú ý nhờ sự mở rộng nhanh chóng của ngành sản xuất điện tử tiêu dùng.

Tỷ trọng ngày càng tăng của ASEAN trong xuất khẩu điện tử toàn cầu đang củng cố nhận định rằng khu vực này ở vị thế thuận lợi để hưởng lợi từ chu kỳ phục hồi công nghệ do AI thúc đẩy.

Điện tử hiện là ngành công nghiệp mang tính chiến lược của khu vực, với mức độ hội nhập sâu khác nhau giữa các quốc gia. Singapore, Malaysia và Việt Nam nổi bật nhờ mạng lưới sản xuất và xuất khẩu gắn chặt với chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong khi đó, Thái Lan và Philippines - những nền kinh tế tham gia sớm - đang chứng kiến tốc độ phát triển chậm lại, còn Indonesia vẫn có sự hiện diện khá hạn chế.

Tuy nhiên, yếu tố quyết định không chỉ là quy mô xuất khẩu mà nằm ở câu hỏi quan trọng hơn: mỗi quốc gia đang sản xuất đúng loại sản phẩm mà kỷ nguyên AI cần hay không.

Phân vai trong ASEAN

Trong nền kinh tế AI, chip nhớ đóng vai trò trung tâm khi các hệ thống trí tuệ nhân tạo cần xử lý và lưu trữ khối lượng dữ liệu khổng lồ với tốc độ cao.

Trên phạm vi toàn cầu, Hàn Quốc và Trung Quốc đại lục đang dẫn đầu thị trường bán dẫn tiên tiến. Tại ASEAN, Singapore là nền kinh tế duy nhất có thị phần đáng kể trong chip nhớ.

Nhờ hơn 40 tỷ USD vốn đầu tư tích lũy từ Micron kể từ năm 1998, khoảng 98% chip 3D NAND của tập đoàn này được sản xuất tại Singapore, giúp quốc gia này nắm khoảng 8,5% thị phần toàn cầu. Khoản đầu tư mới trị giá 30,5 tỷ SGD nhằm phục vụ trung tâm dữ liệu AI được kỳ vọng sẽ tiếp tục củng cố vị thế của đảo quốc sư tử.

Không chỉ chip nhớ, Singapore còn duy trì lợi thế ở chip logic - "bộ não" của thiết bị điện tử – với khoảng 15% thị phần chip xử lý toàn cầu và gần 20% xuất khẩu chip khuếch đại.

Ở phía bên kia eo biển Johor, Malaysia trở thành một trung tâm bán dẫn lâu đời nhưng ít được chú ý. Với nền tảng hình thành từ thập niên 1970, Penang đã trở thành "Thung lũng Silicon của phương Đông".

Malaysia hiện chiếm khoảng 10% thị phần chip xử lý toàn cầu và 16% xuất khẩu chip khuếch đại. Đáng chú ý, nước này gần như tăng gấp đôi thị phần linh kiện mạch tích hợp (IC) chỉ trong một năm, đạt mức 40% vào năm 2024, tín hiệu cho thấy vai trò ngày càng lớn trong chuỗi cung ứng bán dẫn.

Thái Lan giữ vai trò hậu cần dữ liệu, nhưng cần chuyển đổi. Khác với Singapore và Malaysia, lợi thế của Thái Lan nằm ở thiết bị lưu trữ dữ liệu.

Quốc gia này chiếm khoảng 17% thị phần toàn cầu về ổ đĩa cứng (HDD) cho các hệ thống xử lý dữ liệu tự động, tương đương Liên minh châu Âu và chỉ đứng sau Trung Quốc đại lục.

Dù giá trị thấp hơn bán dẫn, thiết bị lưu trữ lại ngày càng quan trọng khi các trung tâm dữ liệu AI mở rộng nhanh chóng trên toàn cầu. Tuy nhiên, để tận dụng trọn vẹn làn sóng AI, Thái Lan cần chuyển dịch sang ổ cứng thể rắn (SSD) - công nghệ có tốc độ truy xuất cao và độ trễ thấp hơn đáng kể so với HDD truyền thống.

Việt Nam chọn con đường thống lĩnh điện tử tiêu dùng

Trong khi Singapore và Malaysia dẫn đầu về bán dẫn, Việt Nam đang nổi lên theo một hướng đi khác, nhưng không kém phần chiến lược.

Thay vì cạnh tranh trực tiếp ở phân khúc chip tiên tiến, Việt Nam tập trung mở rộng vai trò trong khâu lắp ráp điện tử thành phẩm, đặc biệt là điện tử tiêu dùng hoàn chỉnh.

Nhờ xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng của các tập đoàn công nghệ đa quốc gia, nổi bật là Samsung, Việt Nam đã nhanh chóng trở thành trung tâm sản xuất thiết bị điện tử quy mô lớn. Thị phần điện tử tiêu dùng toàn cầu của Việt Nam, bao gồm điện thoại thông minh, máy tính và máy in, đã tăng từ gần như bằng 0 lên khoảng 8–15% chỉ trong vòng 15 năm.

Sự gia tăng này phản ánh một thay đổi mang tính cấu trúc: Việt Nam không còn chỉ là điểm đến sản xuất chi phí thấp mà đang trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng thiết bị công nghệ phục vụ nền kinh tế số.

Song song với đó, Việt Nam cũng đang nỗ lực tiến lên các khâu có giá trị gia tăng cao hơn, đặc biệt là lĩnh vực mạch tích hợp. Tuy nhiên, khác với Singapore và Malaysia, thị phần chip xử lý toàn cầu của Việt Nam vẫn chưa cải thiện rõ rệt dù Intel đã đầu tư hàng tỷ USD - cho thấy quá trình nâng cấp chuỗi giá trị vẫn cần thêm thời gian.

Triển vọng tích cực của ASEAN trong chu kỳ AI không đồng nghĩa với con đường tăng trưởng bằng phẳng.

Nếu xung đột tại Trung Đông kéo dài khiến giá năng lượng duy trì ở mức cao, chi phí sản xuất chip sẽ tăng lên, từ đó làm suy yếu nhu cầu công nghệ toàn cầu. Ngoài ra, nguy cơ áp thuế theo ngành đối với bán dẫn vẫn được xem là “thanh gươm Damocles” đối với các nền kinh tế phụ thuộc xuất khẩu điện tử.

Rủi ro này đặc biệt đáng chú ý với Việt Nam, Malaysia và Thái Lan, những quốc gia có tỷ trọng xuất khẩu điện tử sang Mỹ lớn trong cơ cấu GDP.

Nghịch lý của chu kỳ hiện tại là các nền kinh tế hưởng lợi nhiều nhất từ AI cũng có thể trở thành nhóm dễ tổn thương nhất nếu thương mại công nghệ toàn cầu bị gián đoạn.