Doanh nghiệp nông nghiệp công nghệ cao: Nhiều rào cản nội tại

Khoa học công nghệ: “Chìa khóa” đưa Nông nghiệp từ “trụ đỡ” đến “động lực”

Trong nhiều thập kỷ, nông nghiệp luôn được coi là “trụ đỡ” của nền kinh tế Việt Nam, giữ vai trò ổn định xã hội, bảo đảm an ninh lương thực và đóng góp tích cực cho cán cân thương mại.

Theo lãnh đạo Bộ NN&MT, bên cạnh việc tập trung phát triển sản xuất, mở rộng thị trường xuất khẩu, Bộ NN&MT đã xác định rõ mục tiêu dài hạn trong phát triển nông nghiệp xanh, sinh thái, ứng dụng khoa học công nghệ và thúc đẩy mô hình nông nghiệp tuần hoàn, phát triển năng lượng tái tạo.

Đây là xu thế tất yếu để Nông nghiệp Việt Nam không chỉ duy trì vai trò “trụ đỡ”, mà dần trở thành “động lực tăng trưởng mới”.

Sự chuyển dịch này đòi hỏi phải công nghệ hóa toàn bộ chuỗi giá trị – từ giống, canh tác, chế biến đến logistics và xuất khẩu.

Đây cũng chính là nền tảng để các DN nông nghiệp công nghệ cao (CNC) khẳng định vị thế, đồng thời mở ra chương mới trong tiến trình đưa nông nghiệp Việt Nam từ trụ đỡ truyền thống đến động lực tăng trưởng mới.

Khảo sát của Vietnam Report cho thấy 55% DN lựa chọn mô hình tích hợp toàn chuỗi giá trị – từ đầu vào giống, phân bón đến chế biến và phân phối – nhằm kiểm soát chất lượng và tối ưu hiệu quả “từ trang trại đến bàn ăn”. 32% tập trung chuyên biệt vào một mắt xích (ví dụ như xuất khẩu gạo, cà phê, thủy sản), nhấn mạnh chiều sâu và tiêu chuẩn quốc tế. 14% còn lại là các DN cung cấp nền tảng công nghệ (IoT, blockchain, giải pháp quản trị nông hộ), đóng vai trò kích hoạt cho toàn ngành.

Về mức độ ứng dụng công nghệ, kết quả khảo sát cho thấy công nghệ sinh học (86,4%) và công nghệ số (81,8%) là hai mũi nhọn được triển khai rộng rãi nhất, tiếp theo là tự động hóa (68,2%) và công nghệ sau thu hoạch (63,6%), trong khi nông nghiệp chính xác mới đạt 50%.

Về đầu tư nghiên cứu phát triển (R&D), dữ liệu cho thấy 52% DN dành ít hơn 3% doanh thu cho R&D, trong khi chỉ 19% DN đầu tư trên 5% doanh thu. So với các chuẩn mực quốc tế (như Israel dành khoảng 15% GDP ngành nông nghiệp đầu tư cho R&D, Hà Lan là khoảng 10%), mức này còn khá khiêm tốn.

“Điều này cho thấy việc nâng chuẩn đầu tư cho đổi mới sáng tạo chính là chìa khóa để Việt Nam rút ngắn khoảng cách với các quốc gia tiên phong.”- Chuyên gia Vietnam Report nhấn mạnh.

Thách thức nội tại: Niềm tin, vốn, quy mô và nhân lực

Chia sẻ những khó khăn khi theo đuổi mô hình nông nghiệp CNC, một nhà sáng lập AgriTech đã thốt lên “Thuyết phục một nông dân tin vào app còn khó hơn thuyết phục nhà đầu tư tin vào kế hoạch kinh doanh”.

Sự hoài nghi này không phải là sự bảo thủ vô cớ, mà là kết quả của những trải nghiệm tiêu cực được tích lũy qua nhiều năm với phân bón giả, vật tư kém chất lượng, và cả điệp khúc “được mùa, mất giá”.

Rào cản vì thế không chỉ nằm ở sản xuất, mà dịch chuyển mạnh mẽ sang bài toán đầu ra và sự đứt gãy của chuỗi giá trị sau thu hoạch. DN công nghệ nhận ra rằng họ không thể chỉ bán một giải pháp kỹ thuật, mà phải trở thành một đối tác tích hợp, chủ động kết nối thị trường để đảm bảo người nông dân nhìn thấy lợi ích kinh tế rõ ràng.

Ngay cả ở phía người tiêu dùng cuối cùng, niềm tin cũng là một yếu tố quyết định. Câu hỏi then chốt luôn là: “Người tiêu dùng có sẵn sàng chi trả cho những giá trị cộng thêm đó không?”.

“Khi thị trường chưa thực sự thấu hiểu và tin tưởng vào giá trị của nông nghiệp CNC, đầu ra cho sản phẩm sẽ rất bấp bênh. Điều này buộc các DN tiên phong phải tự mình xây dựng lòng tin thông qua sự minh bạch, ví dụ như áp dụng công nghệ Blockchain để người dùng tự kiểm chứng nguồn gốc sản phẩm.”_ Chuyên gia Vietnam Report phân tích.

Cùng với rào cản về thị trường và niềm tin, rào cản về vốn và tín dụng vẫn đang là trở ngại. Nông nghiệp CNC là một lĩnh vực thâm dụng vốn, đòi hỏi đầu tư ban đầu lớn và thời gian thu hồi vốn kéo dài. Vấn đề sâu xa hơn là sự thiếu tương thích giữa mô hình tín dụng truyền thống với đặc thù của ngành.

“Các ngân hàng thường xem nông nghiệp là lĩnh vực rủi ro cao và đòi hỏi tài sản thế chấp lớn, trong khi “tài sản lớn nhất của chúng tôi là ý tưởng”. Ngành cần một “dòng vốn thông minh” – kiên nhẫn và thẩm định dựa trên tính khả thi của dự án thay vì chỉ dựa vào tài sản vật chất…”- Một DN chia sẻ. 

Bên cạnh đó, tình trạng đất đai manh mún, phân tán là một rào cản cấu trúc, bởi “chúng ta không thể đưa robot, drone, hay hệ thống tưới tiêu thông minh của Israel vào những mảnh ruộng vài trăm mét vuông được”- lời một AgriTech

Do đó, bài toán tổ chức lại sản xuất, tích tụ đất đai và xây dựng vùng nguyên liệu tập trung vì thế trở thành điều kiện tiên quyết để công nghệ có “đất dụng võ”.

Đặc biệt, thách thức về nguồn nhân lực chất lượng cao vẫn là bài toán khó khi khảo sát của Vietnam Report cho thấy, có đến 25% DN xem “thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao, có kỹ năng liên ngành” là rào cản lớn thứ hai kìm hãm tốc độ phát triển của họ, chỉ sau biến đổi khí hậu.

Nông nghiệp CNC đòi hỏi một đội ngũ vừa am hiểu công nghệ, có khả năng vận hành thiết bị, phân tích dữ liệu, vừa nắm vững kiến thức chuyên sâu về cây trồng, vật nuôi và quản trị chuỗi giá trị - song nguồn nhân lực này hiện nay vẫn còn rất hạn chế.

“Điểm nghẽn” thể chế và kỳ vọng vào vai trò của Chính phủ

Bên cạnh những thách thức nội tại, các DN còn vấp phải các điểm nghẽn thể chế ở tầm vĩ mô. Sự thiếu linh hoạt trong khung pháp lý cho công nghệ và thị trường mới chính là một “điểm nghẽn” nghiêm trọng.

Điều này được chính các DN xác nhận khi kết quả kháo sát cho thấy có đến 35% cho rằng việc Chính phủ xây dựng “Khung pháp lý cho các thị trường mới như tín chỉ carbon” là một trong hai tác động chính sách tích cực và rõ rệt nhất mà họ kỳ vọng.

Cùng với đó, 35% DN cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc “Hỗ trợ xúc tiến thương mại, gỡ bỏ rào cản kỹ thuật xuất khẩu”. Điều này cho thấy DN kỳ vọng Chính phủ đóng vai trò kiến tạo sân chơi và mở đường ra thị trường hơn là các ưu đãi tài chính trực tiếp (chỉ 15%).

Một ví dụ điển hình là sự lúng túng trong định nghĩa “máy móc nông nghiệp” để áp dụng chính sách hỗ trợ. Các thiết bị công nghệ số như cảm biến đo đất hay phần mềm quản lý trang trại đôi khi không được coi là “máy móc” theo định nghĩa truyền thống, khiến nông dân khó tiếp cận các gói hỗ trợ của địa phương.

“Việc quan trọng là phải trao quyền cho cán bộ địa phương được phép linh hoạt diễn giải và bao gồm cả các sản phẩm công nghệ mới trong danh mục được hỗ trợ, thay vì phải chờ đợi các văn bản sửa đổi.”- Một CEO startup AgriTech đề xuất.