Chữ Tín, vàng ròng và lòng người

Chữ tín trong đạo làm người

Ngẫm nghĩ kỹ thì thấy, với bốn phẩm chất xếp đầu nhân, nghĩa, lễ, trí, con người cần phải trải nghiệm, thu nhận và rèn luyện, qua nhiều quá trình, mới có thể đạt tới, còn phẩm chất cuối là tín, thì đã có sẵn. “Nhân chi sơ tính bản thiện”, con người sinh ra nguyên khởi đã là thiện lương, cùng với đó là bản chất tin cậy, ngay từ khi bắt đầu quá trình nhận thức, đã tin cậy vào xung quanh, không giả dối, là đã có sẵn chữ Tín một cách đầy đủ, đúng nghĩa nhất. Trong quá trình sống, việc của con người là phải gìn giữ để không đánh mất đi, hoặc mất đi ít nhất có thể, cái chữ tín ấy thôi.

Mất đi chữ Tín, thì các yếu tố khác tha hóa, thành ra mong manh như bọt cát. Mạnh Tử nói: “Thành giả, thiên chi đạo dã; tư thành giả, nhân chi đạo dã”, thành tín là đạo của trời, giữ thành tín là đạo của người. Có phẩm chất nhân mà không có tín thì thành nhân xổi, có nghĩa mà không tín thì là nghĩa giả, có lễ mà không tín thì chỉ còn cái vỏ và có trí mà không tín thì thành mưu mẹo, vị kỷ. Khổng Tử nói: “Nhân nhi vô tín, bất tri kỳ khả dã”, người mà không có chữ tín thì không biết có thể làm nên việc gì. Câu ấy ngắn gọn nhưng đặt chữ Tín vào vị trí tiên khởi của đạo làm người.

Tín là bản chất nguyên khởi nhưng rất khó gìn giữ vì rất dễ mất đi. Chỉ một sơ sảy, “một lần bất tín, vạn sự bất tin”, nên phải tâm niệm “chữ tín quý hơn vàng”, “giữ chữ tín khó hơn giữ vàng”, vàng mất còn có cơ tìm lại, chữ Tín mất thì vãn hồi vô cùng khó khăn.

Trong xã hội nông nghiệp, nơi cộng đồng gắn bó chặt chẽ, chữ Tín còn là sợi dây giữ gìn trật tự làng xã. Một người thất tín không chỉ mang tiếng xấu cho bản thân, mà còn ảnh hưởng đến gia đình, họ tộc. Bởi “tiếng lành đồn gần, tiếng dữ đồn xa”, mất chữ Tín đồng nghĩa với tự mình rút khỏi vòng tin cậy của cộng đồng. Người có tín thì dù nghèo vẫn được trọng, người thất tín thì dù giàu cũng khó được tin.

Người xưa coi chữ Tín là lời hứa của nhân cách, hiện diện trong từng hành vi đời thường: Nói ra là phải làm, đã hẹn là phải đến. Vì thế mới có câu “Quân tử nhất ngôn, tứ mã nan truy”, lời nói của người quân tử, bốn con ngựa cũng không kéo lại được. Hay giản dị hơn: “Nói lời phải giữ lấy lời”, “Ăn ở có trước có sau”.

Chữ Tín ngày xưa thể hiện qua một cái bắt tay giữa chợ, một câu hứa trên đường gặp nhau là đủ để đinh ninh những cam kết gắn với danh dự. Người ta gửi vợ, gửi con, gửi tài sản, ruộng vườn, gửi cả sinh mạng cho nhau chỉ bằng hai chữ “tin nhau”. Đó chính là lấy lòng người làm vật bảo chứng, còn hơn gấp vạn lần vàng ròng trao tay. Đó là “Thương nhau thì giữ lời nguyền/Dù ai nói ngả nói nghiêng mặc lòng”. Chữ Tín ở đây không phải chỉ là đối với người, mà còn là kiên định đối với mình.

Chữ Tín và lòng tin trong tín dụng truyền thống

Tín không chỉ là đạo đức, mà còn là nền tảng kinh tế. Xưa kia, trong làng xã, người ta vay thóc, vay tiền, vay trâu, vay giống bằng uy tín cá nhân. Ai “ăn nên làm ra”, ai “ở hiền”, ai “nói được làm được” thì vay dễ. Ai từng trí trá, không giữ lời thì dù nghèo đến mấy cũng khó ai dám cho vay. Ai từng thất hứa, từng quỵt nợ thì sớm bị cộng đồng quay lưng. Dân gian nói: “Có tiếng thì có miếng”, “Mất uy tín thì mất tất cả”, chính là như thế. Không phải ngẫu nhiên mà trong khái niệm “tín dụng”, chữ Tín đứng trước chữ Dụng.

Xưa kia, tín dụng không cần ngân hàng, không cần hợp đồng phức tạp. Người ta vay, trả bằng uy tín cá nhân và lòng tin đặt vào nhau. Tín dụng truyền thống dựa trên đạo lý và danh dự. Người vay sợ nhất không phải mất tài sản thế chấp, mà là mất mặt, mất tiếng và mất danh dự. Vì danh dự, như người xưa hiểu, là thứ vốn liếng mang theo, nuôi sống con người đến suốt cả đời. Chữ tín thời ấy mang sức nặng của cộng đồng. Một người thất tín không chỉ tự cắt đứt con đường của mình, mà còn làm xấu mặt cả gia đình, dòng họ. Đó là sức ràng buộc đạo đức mà xã hội hiện đại khó có được. Chính cơ chế tín nhiệm ấy đã tạo nên một xã hội mà ở đó, chữ Tín trở thành “bảo lãnh vô hình”, không ghi trên giấy, nhưng khắc sâu trong ý thức mỗi người.

Chữ Tín trong kinh doanh thời kinh tế thị trường

Bước vào thời kinh tế thị trường, chữ Tín không mất đi, nhưng có những biến chuyển, thay hình đổi dạng. Từ quan hệ quen biết chuyển sang giao dịch ẩn danh, từ lời hứa miệng chuyển sang hợp đồng pháp lý, từ niềm tin cá nhân chuyển sang cơ chế kiểm soát, từ sổ nợ chuyển sang hóa đơn... Nhưng bản chất thì vẫn không hề thay đổi: Kinh doanh không giữ chữ Tín thì không thể đi đường dài.

Người xưa nói “Buôn có bạn, bán có phường”, nay có thể nói thêm: “Buôn có tín, bán có tâm”. Một doanh nghiệp có thể kiếm lời nhanh bằng cách gian dối, nhưng không thể tồn tại lâu dài nếu đánh mất niềm tin khách hàng. Trong thời đại thông tin, một lần thất tín có thể gây ra khủng hoảng, lan nhanh hơn cơn gió mạnh, hơn đám lửa cháy rừng. Một sản phẩm kém chất lượng, một lời quảng cáo sai sự thật, có thể phá hủy thương hiệu được gây dựng hàng chục năm.

"Chữ Tín là tài sản vô hình nhưng có giá trị hữu hình rất lớn. Chữ Tín trong kinh doanh hiện đại không chỉ là thực hiện hợp đồng hoặc cam kết đúng hẹn, đúng chất lượng, mà còn là minh bạch, là trách nhiệm, là dám nhận lỗi. Chữ Tín không nằm ở việc không sai, mà ở cách sửa sai. Người tiêu dùng ngày nay sẵn sàng tha thứ cho một lỗi lầm, nhưng hiếm khi tha thứ cho sự lừa dối."

Chữ Tín là tài sản vô hình nhưng có giá trị hữu hình rất lớn. Chữ Tín trong kinh doanh hiện đại không chỉ là thực hiện hợp đồng hoặc cam kết đúng hẹn, đúng chất lượng, mà còn là minh bạch, là trách nhiệm, là dám nhận lỗi. Chữ Tín không nằm ở việc không sai, mà ở cách sửa sai. Người tiêu dùng ngày nay sẵn sàng tha thứ cho một lỗi lầm, nhưng hiếm khi tha thứ cho sự lừa dối.

Ta cũng nhận thấy, trong môi trường kinh tế thị trường, chữ Tín đang chịu nhiều thử thách. Có những lời quảng cáo “treo đầu dê bán thịt chó”. Có những hợp đồng viết chặt chẽ nhưng lỏng lẻo về đạo lý. Người ta giữ luật mà quên nghĩa, giữ chữ ký mà quên chữ Tín. Bởi thế mới có cảm giác chua chát khi dân gian hiện đại có những câu như: “Tin nhau mất cả chì lẫn chài”, hay “Thật thà thường thua thiệt”. Những câu nói ấy phản ánh dấu hiệu cảnh báo về sự xói mòn niềm tin xã hội và nỗi lo liệu rồi chữ Tín có bị coi như đồ xa xỉ?

Giữ chữ Tín hôm nay, giữ gì cho ngày mai?

Chưa bao giờ chữ Tín lại quan trọng như hiện nay. Giữa một thế giới đầy biến động, tiền bạc có thể mất giá, công nghệ có thể lỗi thời, thì uy tín con người và doanh nghiệp lại là tài sản bền vững nhất. Giữ chữ Tín hôm nay không chỉ là giữ lời với người khác, mà còn là giữ liêm sỉ với chính mình. Làm ăn có thể khó, có thể lỗ, nhưng đừng lỗ nhân cách. Cha ông ta đã dặn: “Của đi thay người, người đi thì của cũng mất”.

Chữ Tín không đòi hỏi những việc lớn lao. Đôi khi chỉ là đến đúng giờ, trả hàng đúng hẹn, nói đúng sự thật, làm đúng điều đã hứa. Những điều nhỏ ấy, lặp lại mỗi ngày, tạo nên những ấn tượng về con người đáng tin và xã hội đề cao chữ Tín.

Vàng có thể cân đong, tiền có thể đếm, nhưng chữ Tín thì không. Nó nằm trong ánh mắt khi hứa, trong cách giữ lời khi khó khăn, trong thái độ khi đứng trước cám dỗ. Chữ Tín không phát sáng như vàng, nhưng soi đường cho con người đi xa.

Giữa xưa và nay, giữa làng quê và phố thị, giữa đạo lý và thị trường, chữ Tín vẫn âm thầm giữ vai trò cột trụ. Mất nó, mọi giá trị khác đều lung lay. Giữ được nó, dù tay trắng thì vẫn còn cơ hội để làm lại. Và vì thế, lời dặn “Giữ chữ tín hơn giữ vàng” của người xưa vẫn còn nguyên giá trị.