Hormuz và 'bình thường mới' đáng lo của thị trường dầu mỏ hậu chiến tranh Iran

Dù kỳ vọng Mỹ và Iran tiến gần hơn tới một thỏa thuận đã giúp giá dầu hạ nhiệt, thị trường năng lượng toàn cầu có thể đang bước vào một trạng thái mới: dòng chảy dầu qua eo biển Hormuz khó quay lại mức trước chiến tranh, khi các hãng tàu tiếp tục đối mặt rủi ro địa chính trị, bảo hiểm hàng hải và kiểm soát thực địa của Iran.

Giá dầu hạ nhiệt, nhưng rủi ro chưa biến mất

Thị trường dầu mỏ thế giới đang có dấu hiệu ổn định hơn sau giai đoạn biến động mạnh vì chiến tranh ở Iran. Giá dầu Brent đã lùi về quanh vùng 91 USD/thùng vào ngày 29/5/2026, giảm khoảng 1,7% trong ngày và thấp hơn hơn 17% so với một tháng trước, theo dữ liệu Trading Economics.

Tuy nhiên, mức giá này vẫn cao hơn đáng kể so với cùng kỳ năm trước, phản ánh phần bù rủi ro địa chính trị chưa hoàn toàn biến mất.

Trước đó, giá dầu có thời điểm giảm mạnh khi thị trường đặt cược rằng Washington và Tehran có thể đạt một khuôn khổ thỏa thuận nhằm mở lại eo biển Hormuz. Tuy nhiên, các chuyên gia năng lượng và vận tải biển cảnh báo rằng ngay cả khi xung đột hạ nhiệt, dòng chảy dầu qua tuyến hàng hải chiến lược này có thể không sớm trở lại mức bình thường như trước chiến tranh.

Vấn đề không chỉ nằm ở việc Hormuz có được mở lại hay không, mà là mở lại trong điều kiện nào, ai kiểm soát thực địa và các chủ tàu có đủ tin tưởng để đưa tàu quay lại hay không.

Eo biển Hormuz là một trong những điểm nghẽn năng lượng quan trọng nhất thế giới, nơi trước chiến tranh có khoảng 20% nguồn cung dầu và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu đi qua. Việc Iran phong tỏa tuyến hàng hải này sau khi chiến tranh bùng phát đã tạo ra một trong những cú sốc nguồn cung lớn nhất trong lịch sử thị trường dầu mỏ hiện đại.

CNBC dẫn lời các chuyên gia nhận đình rằng thị trường dầu có thể phải đối mặt với một thực tế mới sau chiến tranh Iran: xuất khẩu dầu qua Hormuz không quay lại mức từng được coi là bình thường, do các chủ tàu phải tính đến nguy cơ giao tranh có thể bùng phát trở lại bất cứ lúc nào tại Vịnh Ba Tư.

Rủi ro đặc biệt lớn đối với các tàu thương mại phương Tây. Nếu Hormuz tiếp tục nằm dưới sự kiểm soát trên thực tế của Iran, các hãng tàu phương Tây có thể e ngại di chuyển qua tuyến này, nhất là trong trường hợp phải phối hợp với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran. Điều đó không chỉ tạo rủi ro an ninh, mà còn đặt các doanh nghiệp vào vùng xám liên quan đến trừng phạt của Mỹ.

Ông Amos Hochstein, cựu cố vấn cấp cao về năng lượng và an ninh quốc gia dưới thời Tổng thống Joe Biden, cho rằng giới lãnh đạo Trung Đông hiện tin Iran đã kiểm soát Hormuz. Theo ông, bất kể nội dung thỏa thuận cuối cùng là gì, Iran nhiều khả năng sẽ kiểm soát eo biển này trong tương lai gần.

Cùng quan điểm, bà Helima Croft, Giám đốc chiến lược hàng hóa toàn cầu tại RBC Capital Markets, nhận định lưu lượng tàu chở dầu qua Hormuz trước chiến tranh có thể đã đạt đỉnh. Theo bà, nếu một thỏa thuận chấm dứt xung đột vẫn để Iran duy trì quyền kiểm soát và ảnh hưởng vận hành tại Hormuz, dòng tàu bè qua tuyến này sẽ thấp hơn đáng kể so với trước đây.

Tuyến hàng hải có thể bị chia tách theo "liên kết chính trị"

Một kịch bản đáng chú ý được ông Richard Meade, Tổng biên tập Lloyd’s List – một trong những tạp chí thương mại lâu đời nhất trong ngành vận tải biển trên thế giới, đưa ra là lưu lượng qua Hormuz có thể chỉ phục hồi về khoảng 60-70% mức trước chiến tranh.

Trong kịch bản này, các tàu có liên hệ với Trung Quốc có thể di chuyển tương đối thuận lợi, trong khi tàu phương Tây phải có các thỏa thuận song phương riêng với Iran.

Điều này không nhất thiết gây ra một cuộc suy thoái toàn cầu như các kịch bản cực đoan từng được thị trường lo ngại, nhưng lại tạo ra một rủi ro âm ỉ hơn: Hormuz trở thành một tuyến hàng hải bị phân tách, nơi quyền tiếp cận phụ thuộc vào liên kết chính trị thay vì nguyên tắc tự do hàng hải, ông Meade nói.

Nếu kịch bản này xảy ra, thị trường dầu sẽ không chỉ định giá rủi ro nguồn cung, mà còn phải định giá lại rủi ro tiếp cận. Các doanh nghiệp vận tải, nhà bảo hiểm, nhà giao dịch hàng hóa và các nước nhập khẩu năng lượng sẽ phải thích nghi với một môi trường mà cùng một tuyến hàng hải nhưng mức độ rủi ro khác nhau tùy theo quốc tịch tàu, chủ sở hữu, nhà bảo hiểm, bên thuê tàu và quan hệ chính trị với Tehran.

Bài học từ khủng hoảng Biển Đỏ

Khủng hoảng tại Biển Đỏ trong hơn hai năm qua là một tiền lệ đáng chú ý. Các cuộc tấn công của lực lượng Houthi tại Yemen nhằm vào tàu thương mại từ tháng 11/2023 đã khiến lưu lượng qua eo biển Bab el-Mandeb giảm hơn một nửa, từ 75 tàu/ngày xuống còn 31 tàu/ngày vào cuối tháng 1/2024. Dù các vụ tấn công đã giảm đáng kể, lưu lượng qua tuyến này vẫn chưa trở lại mức trước khủng hoảng.

Bài học quan trọng từ Biển Đỏ là một lực lượng không cần sở hữu hải quân quy mô lớn vẫn có thể gây gián đoạn nghiêm trọng tại các điểm nghẽn hàng hải. Với các chủ tàu, một khi rủi ro an ninh đã được định hình, việc quay trở lại tuyến cũ thường mất nhiều thời gian hơn kỳ vọng của thị trường tài chính.

Tuy nhiên, Hormuz khác Biển Đỏ ở một điểm căn bản: đây là điểm nghẽn gần như không có tuyến thay thế tương đương. Với Biển Đỏ, tàu có thể đi vòng qua Mũi Hảo Vọng ở Nam Phi, dù chi phí và thời gian tăng lên. Với Hormuz, phần lớn dầu, LNG và hàng hóa từ Vịnh Ba Tư không có lựa chọn thay thế hoàn chỉnh.

Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) đã sử dụng các tuyến đường ống để chuyển một phần dầu từ Vịnh Ba Tư ra các cảng tại Biển Đỏ và Vịnh Oman. Các tuyến này giúp giảm bớt tác động của gián đoạn, nhưng không thể thay thế hoàn toàn Hormuz, nhất là với LNG, phân bón và nhiều hàng hóa khác vốn phụ thuộc vào vận tải biển.

Trong dài hạn, khủng hoảng Hormuz có thể thúc đẩy các nước Vùng Vịnh tăng tốc đầu tư vào hạ tầng né tránh eo biển này. UAE đang đẩy nhanh xây dựng tuyến đường ống thứ hai để bỏ qua Hormuz, dự kiến đi vào hoạt động vào năm 2027.

Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright cho rằng vai trò của Hormuz trong thị trường năng lượng toàn cầu sẽ suy giảm sau chiến tranh, khi các nước Vùng Vịnh phát triển thêm các tuyến xuất khẩu thay thế. Theo ông, việc Iran phong tỏa Hormuz là “lá bài chỉ có thể dùng một lần”, bởi sau cú sốc này, các nhà sản xuất năng lượng trong khu vực sẽ tìm thêm lối ra khỏi Vịnh Ba Tư.

Tuy nhiên, trong ngắn và trung hạn, Hormuz vẫn khó mất đi vai trò then chốt. Các tuyến đường ống cần thời gian xây dựng, có giới hạn công suất và không giải quyết được toàn bộ dòng chảy LNG cũng như các hàng hóa chiến lược khác.

Điểm đáng chú ý nhất hiện nay là thị trường dầu có thể đã đi qua giai đoạn hoảng loạn ban đầu, nhưng chưa bước vào trạng thái bình thường. Rủi ro lớn nhất không còn chỉ là kịch bản Hormuz đóng hoàn toàn, mà là khả năng tuyến hàng hải này mở lại một phần, không ổn định và bị phân tách theo yếu tố chính trị.

Dựa trên các nhận định của S&P Global Market Intelligence, RBC Capital Markets và Lloyd’s List, thị trường dầu có thể đối mặt với ba kịch bản. Tích cực nhất là Mỹ và Iran đạt thỏa thuận đủ tin cậy để các chủ tàu quay lại Hormuz, qua đó giúp giá dầu tiếp tục hạ nhiệt.

Kịch bản trung tính là Hormuz mở lại nhưng lưu lượng chỉ phục hồi một phần, có thể quanh 60-70% mức trước chiến tranh như ước tính của Lloyd’s List, khiến giá dầu duy trì ở mặt bằng cao. Kịch bản tiêu cực là giao tranh tái bùng phát hoặc tàu phương Tây tiếp tục tránh Hormuz, trong bối cảnh S&P Global cảnh báo chiến tranh có thể quay lại nếu không có giải pháp lâu dài cho các vấn đề hạt nhân và tên lửa của Iran.