Thuế quan bảo hộ của Mỹ và hệ thống thương mại thế giới

Công cụ được ông Trump sử dụng là thuế quan bảo hộ thương mại. Phương cách được ông Trump sử dụng là đơn phương áp thuế quan bảo hộ thương mại này đối với các đối tác kinh tế và thương mại của Mỹ. Lô-gic toan tính của ông Trump trong việc này là bằng cách đó gây áp lực và khó khăn cho các đối tác kinh tế và thương mại của Mỹ nhằm buộc các đối tác này phải mua nhiều hàng hóa của Mỹ hơn, ưu tiên đầu tư trực tiếp vào Mỹ hoặc phải chịu đàm phán với Mỹ về thỏa thuận thương mại mới mà Mỹ cho rằng có lợi nhiều hơn, thậm chí nổi trội với Mỹ.

Kích hoạt cuộc thương chiến thuế quan như thế với các đối tác kinh tế và thương mại của Mỹ không phải phát minh mới của ông Trump sau khi trở lại Nhà Trắng. Ở nhiệm kỳ trước (2017-2021), ông Trump đã gây thương chiến thuế quan bảo hộ với những đối tác kinh tế và thương mại lớn nhất của Mỹ như Trung Quốc, EU, Canada, Mexico... Sự khác biệt giữa thưở ấy và bây giờ là nay ông Trump dùng đòn thuế quan bảo hộ thương mại nhằm vào tất cả các đối tác kinh tế và thương mại của Mỹ trên thế giới.

Nhưng đấy chỉ là sự khác biệt về phạm vi và mức độ áp thuế quan bảo hộ thương mại chứ không phải khác biệt về nhận thức, lô-gic tư duy và hành động của ông Trump. Có hai lý do chính khiến ông Trump thích thú sử dụng thuế quan bảo hộ thương mại làm công cụ thần diệu.

Thứ nhất là nhận thức của cá nhân. Ông Trump thật sự cho rằng nước Mỹ bị thâm hụt trong cán cân trao đổi thương mại với các đối tác bên ngoài không phải bởi yếu kém của kinh tế Mỹ, không phải bởi hàng hoá và sản phẩm xuất khẩu của Mỹ không có khả năng cạnh tranh quốc tế bằng hàng hoá và sản phẩm của các đối tác bên ngoài mà bởi bị các đối tác bên ngoài phân biệt đối xử và bởi không được cạnh tranh công bằng. Nói cách khác, ông Trump thật sự cho rằng nước Mỹ bị thua thiệt về thương mại bởi bị các đối tác bên ngoài làm cho bị thua thiệt bằng những cách thức và thủ thuật không đàng hoàng.

Khi mới chỉ là doanh nhân trong thập kỷ 80 của thế kỷ trước, ông Trump đã nhiều lần công khai thể hiện nhận thức và quan điểm này, lập luận từ đó yêu cầu chính phủ phải áp thuế quan bảo hộ thương mại đối với các đối tác kinh tế và thương mại của Mỹ. Cũng có thể coi đó là một phần của ý thức hệ của ông Trump về kinh tế, thương mại và quan hệ quốc tế. Đeo đẳng ý thức hệ này suốt nhiều năm, ông Trump đã không chần chừ dùng nó làm định hướng cho hành động khi lên cầm quyền ở nước Mỹ.

Thứ hai là ông Trump quá tự tin vào sức mạnh và thế mạnh toàn diện của nước Mỹ nói chung và về kinh tế, thương mại, công nghệ nói riêng trong thế giới hiện đại. Lô-gic tư duy ở đây khá đơn giản. Ông Trump thật sự tin rằng nước Mỹ muốn làm gì cũng có thể làm được và làm thành công với thế giới bên ngoài, bất kể bên ngoài ấy là đồng minh hay đối tác, đối thủ hay địch thủ. Cả hai điều này chi phối rất mạnh mẽ tính cách cá nhân và cách thức hành xử của ông Trump khi làm tổng thống Mỹ.

Ông Trump viện dẫn lý do thâm hụt cán cân thương mại của Mỹ nhưng trên thực tế đâu có phải tất cả các đối tác kinh tế và thương mại của Mỹ đều xuất siêu trong trao đổi thương mại song phương với Mỹ. Ông Trump lập luận rằng các đối tác đều gây thiệt hại cho nước Mỹ trong hợp tác kinh tế và trao đổi thương mại nhưng trên thực tế vẫn có nhiều đối tác nhập siêu lớn trong trao đổi thương mại song phương với Mỹ. Chỉ cần nhìn nhận như thế thôi cũng đã đủ để thấy thuế quan bảo hộ thương mại chỉ là công cụ, việc áp thuế quan bảo hộ này là một cách, và lý do khắc phục mất cân đối trong cán cân thương mại với các đối tác bên ngoài chỉ là cái cớ để ông Trump khuấy động thế giới nhằm đạt mục tiêu cao xa hơn.

Mục tiêu này là định hình lại, cấu trúc lại, gây dựng trật tự mới toàn bộ mối quan hệ hợp tác kinh tế và trao đổi thương mại với từng đối tác của Mỹ, từ đó tạo lập nên hệ thống và trật tự thương mại thế giới mới với cấu trúc và tổ chức, nền tảng lý thuyết và định hướng vận hành theo lợi ích, quan điểm và sự dẫn dắt của Mỹ. Nhìn sâu xa hơn thì mục đích này nhằm chấm dứt toàn cầu hoá và tự do hoá mậu dịch như tiến triển lâu nay trên thế giới để hình thành trật tự mới theo quy tắc vận hành do Mỹ quyết định. Mỹ rồi đây có đạt được mục đích này hay không và thế giới bên ngoài nước Mỹ có để cho Mỹ làm nổi việc này hay không lại là chuyện khác và hiện không phải mối lưu tâm lớn đối với ông Trump và cộng sự.

Từ đó có thể thấy phía Mỹ đàm phán với các đối tác hiện tại không chỉ để nhằm thúc ép các đối tác giảm hoặc huỷ bỏ thuế quan áp cho hàng hoá và sản phẩm xuất khẩu của Mỹ mà chủ yếu và trước hết để định hình lại toàn bộ mối quan hệ hợp tác kinh tế và trao đổi thương mại của Mỹ với các đối tác.

Những nội dung phía Mỹ đặc biệt coi trọng trong đàm phán thương mại không chỉ có giảm thuế quan mà còn dỡ bỏ mọi rào cản thương mại phi thuế quan, không bù trợ xuất khẩu, không can thiệp thông qua chính sách tiền tệ mà phía Mỹ gọi là thao túng tiền tệ, thực hiện bảo hộ sở hữu trí tuệ công nghiệp và bản quyền bí kíp công nghệ, không để cho các địch thủ của Mỹ tận lợi từ quan hệ hợp tác kinh tế và trao đổi thương mại của các đối tác với Mỹ.

Thuế quan có thể giảm theo lộ trình chứ chưa nhất khoát phải giảm ngay xuống mức 0% nhưng tất cả những nội dung còn lại đều mang tính nguyên tắc đối với Mỹ. Chính quyền mới ở Mỹ hiện đi vào đàm phán thương mại với nhiều đối tác nhưng lại rất găng với Trung Quốc và EU. Cho nên chắc chắn Mỹ sẽ đặc biệt để ý và coi trọng việc không để cho các đối tác khác thỏa thuận thương mại với Mỹ mà gián tiếp có lợi cho các đối thủ đáng gờm nhất của Mỹ như Trung Quốc hay EU.

Bài toán kinh tế và thương mại bây giờ đặt ra cho nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới phải giải là làm sao hài hòa được giữa vừa đạt được thoả thuận thương mại song phương với Mỹ, tức là có cấu trúc trao đổi thương mại riêng với Mỹ, vừa duy trì được toàn cầu hóa và thương mại tự do như lâu nay với phần còn lại của thế giới.

Sẽ thiếu thấu đáo và chu toàn trong tính toán chiến lược nếu cho rằng ông Trump chỉ cầm quyền ở Mỹ cho tới tháng 1/2029 và chính quyền kế nhiệm ở Mỹ sẽ khác. Sự trở lại Nhà Trắng của ông Trump đã cho thấy việc ông lên cầm quyền hồi đầu năm 2017 và trở lại cầm quyền từ đầu năm nay ở nước Mỹ hoàn toàn không phải là những biến động ngẫu hứng trong lịch sử nước Mỹ mà nằm trong chiều hướng biến động về chính trị và xã hội ở nước Mỹ.

* Đại sứ Trần Đức Mậu - Nguyên Vụ trưởng Vụ Chính sách đối ngoại, Bộ Ngoại giao.