Luật Thương mại điện tử hứa hẹn lập lại trật tự thị trường

Ngày 30/12, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đã tổ chức Diễn đàn “Gian lận thương mại trên không gian mạng: Thách thức và giải pháp ngăn chặn”.

Các khảo sát thị trường của Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM) cho thấy, TMĐT tăng trưởng đồng đều ở cả quy mô và tốc độ. Tuy nhiên, sự phát triển mạnh mẽ của TMĐT cũng kéo theo những yêu cầu cao hơn đối với quản lý thị trường, bảo vệ người tiêu dùng và nâng cao chuẩn mực vận hành của doanh nghiệp.

Số liệu của Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương cho thấy, trong năm 2025, lực lượng Quản lý thị trường cả nước đã kiểm tra 27.540 vụ; phát hiện, xử lý 23.402 vụ vi phạm; thu nộp ngân sách nhà nước gần 372 tỷ đồng.

Đáng chú ý, vi phạm trong môi trường TMĐT tiếp tục gia tăng và diễn biến phức tạp, đặt ra nhiều thách thức cho công tác quản lý, kiểm soát thị trường.

Phát biểu tại Diễn đàn, ông Trần Đức Đông – Phó Chánh Văn phòng Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia cho biết, buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả không chỉ gây thiệt hại về kinh tế, mà còn ảnh hưởng trực tiếp, lâu dài đến sức khỏe người tiêu dùng, uy tín thương hiệu của doanh nghiệp chân chính, trật tự an toàn xã hội và môi trường đầu tư – kinh doanh.

Theo thống kê của các lực lượng chức năng, trong giai đoạn 2020–2025, mỗi năm cả nước phát hiện và xử lý từ gần 120.000 đến hơn 190.000 vụ buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả. Trong đó, các hành vi gian lận thương mại chiếm tỷ trọng rất lớn, từ khoảng 79% đến gần 88% tổng số vụ việc.

Đáng chú ý, số vụ việc liên quan đến hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ tuy chiếm tỷ lệ thấp hơn, song tính chất ngày càng phức tạp, khó phát hiện, nhất là trên môi trường số. Nhiều vụ việc được tổ chức theo đường dây, ổ nhóm, lợi dụng mô hình doanh nghiệp, thương mại điện tử, mạng xã hội, dịch vụ chuyển phát nhanh để tiêu thụ hàng hóa vi phạm, gây khó khăn lớn cho công tác kiểm tra, kiểm soát.

Đại diện Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia cũng chỉ ra, một xu hướng đáng lo ngại là sự dịch chuyển mạnh mẽ của các hành vi vi phạm sang môi trường số. Từ sản xuất, kinh doanh, quảng cáo, giao dịch đến vận chuyển, tiêu thụ hàng hóa vi phạm đều được thực hiện thông qua các nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội và dịch vụ bưu chính, chuyển phát nhanh.

Trong khi đó, công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động này vẫn gặp nhiều khó khăn do thiếu nguồn lực, công nghệ, cũng như hành lang pháp lý phù hợp với đặc thù của không gian mạng. "Đây chính là thách thức lớn đặt ra cho các lực lượng chức năng trong thời gian tới", ông Đông nói.

Luật Thương mại điện tử - mở rộng phạm vi điều chỉnh với không gian kinh tế số

Bà Lê Thị Hà, Trưởng phòng Quản lý hoạt động Thương mại điện tử, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, Bộ Công Thương cho rằng, thực tiễn quản lý thương mại điện tử thời gian qua đặt ra yêu cầu cấp thiết phải xây dựng một đạo luật với phạm vi điều chỉnh rộng hơn, công cụ quản lý hiệu quả hơn với sự phát triển của kinh tế số.

Theo đó, ngày 10/12/2025, Quốc hội đã chính thức thông qua Luật Thương mại điện tử, đánh dấu bước hoàn thiện quan trọng của hành lang pháp lý trong bối cảnh kinh tế số và thương mại số tại Việt Nam phát triển ngày càng mạnh mẽ.

Một trong những điểm mới quan trọng của Luật Thương mại điện tử là phạm vi điều chỉnh được mở rộng đáng kể so với Nghị định 52/2013/NĐ-CP và Nghị định 85/2021/NĐ-CP.

Cụ thể, luật không chỉ điều chỉnh các sàn thương mại điện tử truyền thống, mà còn bao quát nhiều loại hình nền tảng mới, như nền tảng cung cấp dịch vụ số trong lĩnh vực xổ số, bảo hiểm, các nền tảng trung gian thông tin số có yếu tố thương mại.

“Việc mở rộng này được thiết kế theo hướng không gây chồng chéo trong quản lý, bảo đảm phân định rõ phạm vi điều chỉnh của Luật Thương mại điện tử với các luật chuyên ngành khác, đồng thời tạo cơ sở pháp lý để quản lý hiệu quả các mô hình kinh doanh mới đang phát triển nhanh trên môi trường số”, đại diện Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số nhận định.

Bên cạnh đó, Luật Thương mại điện tử mới lần đầu tiên đưa ra cách tiếp cận phân tầng quản lý nền tảng, thay vì áp dụng một cơ chế chung cho tất cả các mô hình.

Theo đó, các nền tảng thương mại điện tử được chia thành 4 mô hình cơ bản: nền tảng kinh doanh trực tiếp; nền tảng thương mại điện tử trung gian; mạng xã hội có hoạt động thương mại điện tử; và nền tảng thương mại điện tử tích hợp.

Việc phân tầng này dựa trên 3 nhóm chức năng cốt lõi, gồm chức năng đặt hàng trực tuyến; chức năng livestream bán hàng; và chức năng liên lạc, trao đổi trực tuyến giữa các chủ thể. Trên cơ sở đó, luật tiếp tục phân loại nền tảng theo quy mô gồm nền tảng thương mại điện tử thông thường và nền tảng thương mại điện tử lớn.

Theo bà Lê Thị Hà, đối với nền tảng thương mại điện tử thông thường, yêu cầu định danh người bán trên nền tảng là bắt buộc, nhằm tăng tính minh bạch và trách nhiệm của các chủ thể tham gia.

Trong khi đó, nền tảng thương mại điện tử lớn phải thực hiện các nghĩa vụ cao hơn như tăng cường cơ chế giải quyết khiếu nại, phản ánh của người tiêu dùng; lưu trữ thông tin giao dịch; phối hợp cung cấp dữ liệu phục vụ công tác quản lý nhà nước khi cần thiết.

Một nội dung đáng chú ý khác là quy định quản lý thương mại điện tử có yếu tố nước ngoài, vốn là “điểm nóng” trong thời gian qua.

Ngoài ra, Luật Thương mại điện tử cũng nhấn mạnh vai trò của xây dựng cơ sở dữ liệu, ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, từ truy xuất nguồn gốc, theo dõi giao dịch đến phối hợp liên thông dữ liệu giữa các cơ quan quản lý.

“Lần đầu tiên Luật Thương mại điện tử dành riêng một chương về phát triển thương mại điện tử, trong đó Nhà nước khuyến khích hoạt động xuất khẩu thông qua thương mại điện tử, phát triển nguồn nhân lực, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam trên thị trường số”, bà Hà nhấn mạnh.

Đại diện Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số nhấn mạnh, với cách tiếp cận vừa “siết” quản lý, vừa “mở” không gian phát triển, Luật Thương mại điện tử được kỳ vọng sẽ trở thành công cụ quan trọng để lập lại trật tự thị trường, ngăn chặn gian lận thương mại, đồng thời thúc đẩy thương mại điện tử Việt Nam phát triển bền vững trong giai đoạn tới.