Đồng yên suy yếu làm lung lay 'giấc mơ đổi đời' của lao động Việt ở Nhật Bản

Trong nhiều năm, Nhật Bản từng là "miền đất hứa" đối với lao động Việt Nam: mức lương cao hơn trong nước nhiều lần, xã hội an toàn, công việc ổn định và cơ hội đổi đời cho cả gia đình ở quê nhà. Nhưng đằng sau những quầy bento sáng đèn tại ga Nagoya hay các dây chuyền chế biến thực phẩm vận hành lặng lẽ ở tỉnh Gifu là một thực tế phức tạp hơn nhiều: chi phí môi giới đắt đỏ, áp lực gửi tiền về quê, đồng yên suy yếu và sự cạnh tranh ngày càng gay gắt từ chính nền kinh tế Việt Nam đang tăng trưởng nhanh.

Nhật Bản không còn hấp dẫn với lao động phổ thông khi đồng yên mất giá nhanh

"Tôi bị thu phí gấp đôi người khác để sang Nhật. Vì vậy tôi muốn làm việc nhiều hơn", Hải Yến, 24 tuổi, trả lời phỏng vấn tờ Tokyo Shimbun trong ca làm tại nhà máy của Delica Suito - doanh nghiệp sản xuất thực phẩm chế biến sẵn có trụ sở tại tỉnh Gifu.

Tại nhà máy cách ga Nagoya khoảng 30 km, các công nhân mặc kín trong tạp dề trắng, khẩu trang và mũ bảo hộ âm thầm làm việc giữa tiếng máy móc. Trong số khoảng 100 lao động tại đây, 30% là người Việt Nam. Ở các ca đêm thiếu nhân lực, tỷ lệ này có lúc lên tới một nửa lực lượng lao động.

Delica Suito - doanh nghiệp được thành lập từ năm 1961 - hiện vận hành khoảng 60 cửa hàng thực phẩm chế biến sẵn tại khu vực Tokai. Trong bối cảnh lực lượng lao động Nhật Bản già hóa nhanh chóng và ngày càng khó tuyển người trẻ, công ty bắt đầu tuyển thực tập sinh Việt Nam từ năm 2015, thời điểm Nhật Bản mở rộng tiếp nhận lao động nước ngoài trong lĩnh vực chế biến thực phẩm.

Với Yến, hành trình sang Nhật bắt đầu từ áp lực kinh tế tại quê nhà ở Hà Tĩnh. Là chị cả trong gia đình bốn anh chị em, cô từng làm trong ngành chế biến thực phẩm tại Việt Nam với mức lương khoảng 8 triệu mỗi tháng sau khi tốt nghiệp phổ thông. Thu nhập từ nông nghiệp của gia đình không đủ trang trải cuộc sống, khiến cô quyết định sang Nhật với hy vọng có thể hỗ trợ cha mẹ tốt hơn.

Nhưng giấc mơ đó đi kèm cái giá rất lớn. Công ty môi giới địa phương thu của cô khoảng hơn 200 triệu đồng - gấp đôi mức thông thường - với lý do bao gồm học tiếng Nhật, ký túc xá và chi phí đi lại. Cha mẹ Yến phải vay tiền để chi trả khoản phí này.

Trong những năm đầu tại Nhật, phần lớn thu nhập của cô được dùng để trả nợ và gửi về quê nhà. Khi thu nhập thực nhận tăng lên khoảng 200.000 yên (khoảng 35 triệu đồng) mỗi tháng, cô vẫn gửi khoảng 150.000 yên (25 triệu đồng) về cho gia đình, phần còn lại chỉ đủ chi phí sinh hoạt cơ bản.

Đằng sau những khoản kiều hối ấy là cả một nền kinh tế phụ thuộc vào dòng tiền từ lao động xuất khẩu ở nhiều vùng nông thôn Việt Nam. Tại Hà Tĩnh, nơi gia đình Yến sinh sống, số người trẻ sang Nhật tăng mạnh trong khoảng một thập kỷ qua. Những căn nhà hai tầng mới xây từng là biểu tượng cho "giấc mơ Nhật Bản", được dựng lên bằng tiền gửi từ nước ngoài. Nhưng đồng yên suy yếu đang khiến giấc mơ đó phai nhạt.

Mẹ của Yến cho biết gia đình cần ít nhất hơn 1 tỷ đồng để xây một căn nhà mới, nhưng với tỷ giá hiện nay, số tiền con gái gửi về không còn đủ sức tạo ra bước nhảy tài sản như trước. Giá trị đồng yên so với đồng Việt Nam đã giảm khoảng 20% trong vòng một thập kỷ, làm xói mòn đáng kể sức mua của kiều hối.

Trong khi đó, chính Việt Nam đang trở thành đối thủ cạnh tranh của Nhật Bản trên thị trường lao động. Tăng trưởng GDP của Việt Nam quyết tâm 2 con số trong năm 2026, kéo theo sự cải thiện đáng kể về tiền lương và cơ hội việc làm trong nước.

Tại Hà Tĩnh, sự xuất hiện của nhà máy VinFast mới đã thay đổi đáng kể dòng dịch chuyển lao động. Nhà máy dự kiến tuyển khoảng 15.000 nhân sự với mức lương 12-18 triệu đồng mỗi tháng - tương đương khoản tiền mà nhiều lao động tại Nhật gửi về cho gia đình. "Nhiều lao động di cư bị thu hút bởi VinFast Hà Tĩnh đang quay trở về quê hương", một cơ quan truyền thông địa phương đưa tin.

Sự thay đổi này phản ánh rõ trong hoạt động của các công ty môi giới lao động. Một doanh nghiệp tại Hà Tĩnh từng đưa 800-1.000 người sang Nhật mỗi năm vào thời kỳ cao điểm, nhưng hai năm gần đây con số giảm xuống chỉ còn khoảng 150-200 người.

Các doanh nghiệp Nhật vẫn liên tục tìm kiếm lao động, song việc tuyển người ngày càng khó khăn. Thậm chí, theo một tổ chức giám sát tại tỉnh Aichi, đã xuất hiện tình trạng "người đóng thế" tham gia phỏng vấn dù không hề có ý định sang Nhật, chỉ để giúp các công ty môi giới đủ số lượng ứng viên.

Áp lực còn lớn hơn khi Nhật Bản chuẩn bị triển khai hệ thống "đào tạo - việc làm" mới từ năm tới, thay thế chương trình thực tập sinh kỹ năng. Hệ thống mới yêu cầu lao động phải đạt trình độ tiếng Nhật tương đương N5 trước khi bắt đầu làm việc - điều từng không bắt buộc trong nhiều ngành nghề trước đây.

Với nhiều lao động lớn tuổi hoặc có trình độ học vấn hạn chế, đây là rào cản không nhỏ. Ngọc Hân, 40 tuổi, chuẩn bị sang Fukui làm việc trong ngành may mặc, thừa nhận cô "lo lắng về tiếng Nhật của mình". Theo trung tâm đào tạo, trình độ của cô hiện vẫn thấp hơn đáng kể so với N5. Nếu hệ thống mới được áp dụng ngay lúc này, khả năng cao cô sẽ không đủ điều kiện sang Nhật.

Nhật Bản vẫn hấp dẫn nhóm lao động kỹ năng cao

Một xu hướng mới đang hình thành tại thị trường xuất khẩu lao động Việt Nam, khi người lao động chọn Hàn Quốc thay vì Nhật Bản. Các công ty môi giới bắt đầu chuyển hướng sang thị trường Hàn Quốc - nơi được xem là hấp dẫn hơn nhờ mức lương cao và ảnh hưởng văn hóa mạnh mẽ từ làn sóng Hallyu. Nhiều doanh nghiệp trước đây gần như chỉ tập trung vào Nhật Bản nay mở thêm mảng du học và lao động Hàn Quốc để duy trì hoạt động kinh doanh.

Tuy nhiên, trong khi sức hút của các công việc lao động phổ thông suy giảm, Nhật Bản vẫn giữ được sức hấp dẫn đối với nhóm lao động kỹ năng cao. Tại Viện Công nghệ Việt - Nhật ở TP.HCM, những sinh viên theo học ngành kỹ thuật và sản xuất Nhật Bản vẫn xem quốc gia này là điểm đến nghề nghiệp đáng mơ ước.

Minh Tiến, 22 tuổi, vừa được tuyển dụng bởi một công ty nhân sự lớn của Nhật sau khi tốt nghiệp chuyên ngành thiết kế ô tô và máy móc. Khác với thế hệ thực tập sinh trước, mục tiêu của anh không phải gửi tiền về quê nhà mà là theo đuổi chuyên môn và sự nghiệp dài hạn. "Điều bố mẹ mong muốn là tôi tự lập", Tiến chia sẻ.

Tiến đạt trình độ tiếng Nhật N1 - cấp cao nhất - sau nhiều năm tự học và thực tập tại Nhật. Anh gia nhập thị trường lao động thông qua diện visa "Kỹ sư/Chuyên gia nhân văn/Dịch vụ quốc tế", loại hình đang tăng trưởng mạnh bất chấp những tranh cãi liên quan đến điều kiện lao động. Số người Việt Nam làm việc tại Nhật theo diện này đã tăng gấp đôi chỉ trong vòng 5 năm, đạt khoảng 112.000 người vào cuối năm ngoái.

Sự phân hóa này cho thấy thị trường lao động Nhật Bản đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi lớn. Với lao động phổ thông, Nhật không còn là lựa chọn "mặc định" như một thập kỷ trước. Đồng yên yếu, chi phí môi giới cao, yêu cầu ngôn ngữ khắt khe hơn và sự cải thiện nhanh chóng của kinh tế Việt Nam đang làm thay đổi cán cân hấp dẫn.

Nhưng với nhóm lao động trình độ cao, Nhật Bản vẫn sở hữu một lợi thế khó thay thế: hình ảnh về năng lực công nghệ, môi trường công nghiệp tiên tiến và cơ hội nghề nghiệp dài hạn.