Australis: Điểm sáng trong bối cảnh ngành thủy sản Việt Nam chịu nhiều áp lực

"Cá hồi nhiệt đới" - tương lai ngành thủy sản

Australis được thành lập năm 2004 tại tiểu bang Massachusetts (Hoa Kỳ), bắt đầu hoạt động ở Việt Nam từ 2008, tính đến nay công ty đã đầu tư hơn 200 triệu USD để mở rộng sản xuất và trở thành nhà nuôi trồng thủy sản (NTTS) biển nhiệt đới lớn nhất thế giới. Công ty hiện đang thu hoạch gần 10.000 tấn cá chẽm (barramundi) thành phẩm/năm, chủ yếu để phục vụ xuất khẩu và một phần tiêu thụ trong nước. Sản phẩm cá chẽm (chế biến sẵn, đóng túi) mang thương hiệu The Better Fish độc quyền của công ty hiện đã trở nên khá phổ biến trên kệ của Cotsco, WholeFoods, ... và nhiều chuỗi bán lẻ thực phẩm khác ở Hoa Kỳ.

Đó là thành quả từ những nỗ lực bền bỉ trong hoạt động nghiên cứu và ứng dụng công nghệ NTTS tiên tiến nhất thế giới (đã được chứng minh với ngành cá hồi Na Uy) vào thực tiễn sản xuất, giúp giảm thiểu rủi ro từ ô nhiễm môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu và nâng cao giá trị sản phẩm. Năm 2021, Australis vinh dự được Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ trao giải Doanh nghiệp xuất sắc trong lĩnh vực đổi mới chống biến đổi khí hậu.

Ngay từ đầu thập niên 1980, khi còn đang là sinh viên đại học, nhà sáng lập kiêm tổng giám đốc (CEO) Josh Goldman của Australis đã thể hiện niềm đam mê mãnh liệt với cá. Ông cũng là một chuyên gia tiên phong nghiên cứu ứng dụng công nghệ RAS (xử lý nước tuần hoàn) trong NTTS. Ông còn chu du qua nhiều nước để tìm kiếm một loài cá biển phù hợp với tầm nhìn mới về tương lai của ngành thủy sản trước những thách thức liên quan đến khí hậu và môi trường.

Theo dự báo của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu (IPCC), hệ thống cung cấp thực phẩm toàn cầu trong tương lai 30 năm tới sẽ được định hình lại bởi tình trạng biến đổi khí hậu. Từ nay cho đến 2050, sản lượng cá đánh bắt tự nhiên ở các quốc gia nhiệt đới sẽ sụt giảm khoảng 40%, làm đảo lộn sinh kế của hàng triệu ngư dân và đe dọa triển vọng của ngành chế biến thủy sản.

CEO Josh Goldman cho rằng, những câu chuyện thương mại thành công như sản phẩm cá hồi của Na Uy, hay biểu tượng cá tra của Việt Nam rồi sẽ đến lúc bão hòa, thậm chí thoái trào. Hiện tượng nước biển ấm lên sẽ khiến khu vực sinh sống của cá hồi tự nhiên bị thu hẹp; trong khi cá hồi nuôi ở những trang trại trên biển cũng chứng kiến tỷ lệ chết đang ngày càng gia tăng. Còn đối với con cá tra vốn làm nên tên tuổi của ngành NTTS đồng bằng sông Cửu Long, tình trạng ngập mặn và ô nhiễm nguồn nước chắc chắn sẽ gây tác động tiêu cực không nhỏ.

Sau khi tìm thấy cá chẽm, ông vui mừng gọi đây là "cá hồi nhiệt đới" (tropical salmon). Josh tin rằng tương lai của ngành thủy sản sẽ nằm ở hoạt động nuôi trồng trên vùng biển ấm. Cá chẽm, hay cá vược, là loài giá trị cao, vừa sống được trong môi trường nước mặn lẫn nước ngọt, có tiềm năng thay thế cá hồi biển lạnh để trở thành loài cá quốc dân mới.

Cam kết mở rộng đầu tư tại Việt Nam

Thông cáo báo chí của Đại sứ quán Hoa Kỳ nhân dịp tổng thống Joe Biden thăm chính thức Việt Nam (ngày 10/09/2023) đã nhắc đến Australis như là điểm sáng trong nỗ lực thúc đẩy hợp tác, đầu tư giữa doanh nghiệp hai nước chú trọng sáng tạo, tăng cường khả năng chống chịu và thích ứng với biến đổi khí hậu. Công ty tuyên bố sẽ đầu tư thêm 100 triệu USD vào Việt Nam trong vòng 10 năm tới để mở rộng mô hình sản xuất cá chẽm bền vững, kỳ vọng nâng sản lượng lên mức 50.000 tấn/năm.

Trong những yếu tố quyết định sự thành công của một cơ sở sản xuất cá chẽm trên quy mô công nghiệp, vị trí đóng vai trò tối quan trọng. Vịnh Vân Phong ở tỉnh Khánh Hòa là một địa điểm như vậy khi hội tụ đầy đủ những điều kiện lý tưởng nhất: diện tích lớn, được che chắn, bao bọc tốt, nước sâu, sạch và không nằm gần các cửa sông. Ngoài ra, Khánh Hòa còn sẵn có một hệ sinh thái NTTS phát triển mạnh mẽ với các viện, trường và cơ sở nghiên cứu hàng đầu Việt Nam như Đại học Nha Trang, Viện Hải dương học,.. giúp cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao, bên cạnh nhiều cơ sở chế biến thủy sản giàu năng lực và kinh nghiệm (phần lớn đang phải cắt giảm công suất do thiếu nguyên liệu đầu vào).

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất đối với việc mở rộng quy mô sản xuất cá chẽm là cần đảm bảo được nguồn nước sạch. Bờ biển Việt Nam tuy dài nhưng lại không có nhiều địa điểm được che chắn tốt trước những tác nhân gây ô nhiễm từ hoạt động công nghiệp hoặc nuôi trồng khác. Xét trên khía cạnh kỹ thuật, giữa nguy cơ do ô nhiễm, lây lan dịch bệnh ở khu vực gần bờ và rủi ro gió bão ngoài khơi thì gió bão có lẽ vẫn dễ giải quyết hơn.

Một khó khăn khác nữa nằm ở khâu hoạch định và quản lý vĩ mô. Ngành NTTS Việt Nam nhìn chung đã phát triển khá đa dạng song manh mún, thiếu đồng bộ và chưa thể hiện được tầm nhìn lớn. Lấy ví dụ, trong khi Na Uy thu được nguồn lợi khổng lồ chỉ nhờ một sản phẩm cá hồi, Việt Nam lại xuất khẩu nhiều loại tôm cá nhưng giá trị thương mại còn thấp. Có những khu vực biển tại Việt Nam mà người dân đang cùng lúc nuôi đến 30–40 loài khác nhau, vừa khó bảo vệ môi trường vừa không đạt được hiệu quả công nghiệp hóa ngành theo tiêu chuẩn chung và cao. Hay bản quy hoạch tổng thể khu kinh tế Vân Phong mới (do thủ tướng chính phủ ký và ban hành năm 2023) đã không ưu tiên bố trí một không gian giành riêng cho hoạt động NTTS biển như khu vực bất động sản nghỉ dưỡng, trung tâm dịch vụ tài chính,... chưa kể quy trình cấp phép nuôi trồng và bàn giao mặt biển còn quá phức tạp, tốn thời gian lấy ý kiến của nhiều bộ, ban ngành,...

Mặc dù những cải cách hành chính đang được thực hiện hứa hẹn sẽ giúp đơn giản hóa đáng kể quy trình cấp phép trong tương lai, nhưng sự phát triển của Australis và nhiều doanh nghiệp mạnh khác trong ngành vẫn đang bị kìm hãm bởi tính phân mảnh của nó. Điểm nghẽn này rất cần được các nhà hoạch định chính sách của Việt Nam xem xét tháo gỡ triệt để nhằm nắm bắt cơ hội, đưa đất nước hướng tới một tương lai phát triển lành mạnh, thịnh vượng và bền vững hơn từ biển.