Vòng xoáy thuế quan Mỹ – Canada: Bên nào trả giá đắt hơn?

Mỹ áp thuế bổ sung 50% lên khoảng 20 tỷ USD hàng hóa Canada và Ottawa đáp trả trên quy mô tương đương, nhưng thiệt hại lớn hơn có thể đến từ nguy cơ đứt gãy sản xuất, năng lượng và đầu tư xuyên biên giới.

Từ đàm phán đến vòng thuế 50%

Căng thẳng thương mại khởi phát ngày 1/2/2025, khi Tổng thống Donald Trump công bố thuế 25% đối với phần lớn hàng hóa Canada và 10% đối với năng lượng. Sau một tháng tạm hoãn, các mức thuế có hiệu lực ngày 4/3. Ngày 6/3, Washington công bố miễn thuế cho hàng đáp ứng quy tắc xuất xứ của Hiệp định Mỹ–Mexico–Canada (USMCA).

Hai bên nối lại thương lượng sau cuộc gặp giữa Thủ tướng Mark Carney và ông Trump vào tháng 5/2025. Tuy nhiên, Washington đình chỉ đàm phán vào tháng 10/2025 vì một quảng cáo chống thuế quan của chính quyền Ontario.

Ngày 20/7/2026, ông Trump ký ba tuyên cáo theo Mục 338 của Đạo luật Thuế quan năm 1930, áp thuế bổ sung 50% đối với một số nhóm hàng Canada. Hai bên tiếp tục đàm phán và có lúc tiến gần thỏa thuận, nhưng thương lượng đổ vỡ ngay trước thời hạn áp thuế.

Từ ngày 22/8/2026, Mỹ áp thuế bổ sung 50% lên danh mục hàng Canada trị giá khoảng 27,6 tỷ CAD, tương đương gần 20 tỷ USD. Danh mục gồm rượu vang, sản phẩm sữa, đồ gỗ, xi măng, quần áo, dụng cụ thể thao và nhiều mặt hàng tiêu dùng khác. Theo Nhà Trắng, thuế áp dụng cả với hàng đáp ứng quy tắc xuất xứ USMCA.

Ngày 25/8, Canada công bố biện pháp đáp trả có hiệu lực từ ngày 8/9/2026. Hơn 700 dòng sản phẩm Mỹ, trị giá 27,6 tỷ CAD, sẽ chịu thuế 15%, 25% hoặc 50%. Thép, nhôm, đồ nội thất và quần áo chịu mức 50%; thiết bị gia dụng, sản phẩm sữa, thủy sản và một số sản phẩm kim loại chịu mức 25%. Thuế hiện hành đối với ô tô Mỹ tiếp tục được duy trì.

Canada chịu sức ép lớn hơn, Mỹ không tránh được tổn thất

Canada dễ tổn thương hơn do phụ thuộc mạnh vào thị trường Mỹ. Theo Văn phòng Đại diện thương mại Mỹ, tổng thương mại hàng hóa và dịch vụ giữa hai nước đạt 872,3 tỷ USD năm 2025; riêng hàng hóa đạt 715,5 tỷ USD. Mỹ xuất sang Canada 333,6 tỷ USD hàng hóa và nhập 381,9 tỷ USD.

Mức độ phụ thuộc không cân xứng. Cơ quan Thống kê Canada cho biết Mỹ tiếp nhận 71,7% tổng xuất khẩu hàng hóa của Canada năm 2025, giảm từ 75,9% năm 2024, đồng thời cung cấp 58,8% hàng nhập khẩu của nước này.

Danh mục 27,6 tỷ CAD tương đương khoảng 5% xuất khẩu hàng hóa Canada sang Mỹ, chưa đủ tạo ra cú sốc quyết định đối với toàn bộ nền kinh tế. Tuy nhiên, thiệt hại có thể tập trung ở các doanh nghiệp gỗ, nội thất, tủ bếp hoặc may mặc phụ thuộc vào thị trường Mỹ.

Chuyển hướng sang châu Âu hoặc châu Á không đơn giản. Doanh nghiệp phải tìm khách hàng, đáp ứng tiêu chuẩn mới và xây dựng lại mạng lưới vận tải, phân phối, bảo hành. Việc giảm giá để cạnh tranh cũng có thể làm biên lợi nhuận thu hẹp.

Thị trường lao động Canada cũng đối mặt với rủi ro. Cơ quan Thống kê Canada ước tính năm 2024 có khoảng 1,7 triệu việc làm, tương đương 10,4% tổng số việc làm, thuộc các ngành phụ thuộc trực tiếp hoặc gián tiếp vào nhu cầu của Mỹ.

Chính phủ Canada đã công bố gói hỗ trợ 7,5 tỷ CAD, tập trung cung cấp thanh khoản, hỗ trợ doanh nghiệp đa dạng hóa thị trường, đào tạo và duy trì việc làm. Các biện pháp này có thể giảm khó khăn trước mắt nhưng không thể thay thế nhu cầu từ thị trường Mỹ.

Canada còn phải chịu chi phí từ chính biện pháp trả đũa. Thuế do doanh nghiệp nhập khẩu nộp, sau đó có thể được phân bổ cho nhà xuất khẩu Mỹ, nhà nhập khẩu, doanh nghiệp sử dụng đầu vào và người tiêu dùng. Thuế có thể bảo vệ một số nhà sản xuất Canada nhưng cũng làm tăng giá máy móc, linh kiện, thiết bị gia dụng và thực phẩm nhập khẩu từ Mỹ.

Ngân hàng Trung ương Canada vì vậy phải đối mặt với hai lực kéo: thuế quan và bất định làm giảm đầu tư, xuất khẩu và nhu cầu lao động, trong khi thuế trả đũa có thể đẩy giá một số hàng nhập khẩu lên cao.

Mỹ có nền kinh tế lớn hơn và thị trường xuất khẩu đa dạng hơn nhưng vẫn phải chịu chi phí. Nghiên cứu của các chuyên gia Cục Dự trữ Liên bang cho thấy một phần đáng kể chi phí thuế quan có thể được chuyển vào giá hàng hóa tại Mỹ, thay vì do nhà xuất khẩu nước ngoài gánh chịu hoàn toàn.

Mối phụ thuộc sâu nhất nằm ở năng lượng. Theo Cơ quan Điều tiết năng lượng Canada, năm 2025, Canada cung cấp 63,4% dầu thô, gần 100% khí đốt tự nhiên và 81,3% điện năng mà Mỹ nhập khẩu. Ở chiều ngược lại, Mỹ tiếp nhận 90,8% lượng hydrocarbon Canada xuất khẩu.

Năng lượng được loại khỏi đợt thuế mới nên chưa có cú sốc trực tiếp đối với nguồn cung. Hai nước có thể tìm thêm thị trường hoặc nguồn cung, nhưng hệ thống đường ống, nhà máy lọc dầu và lưới điện xuyên biên giới không thể thay đổi nhanh chóng mà không phát sinh chi phí.

Rủi ro tiếp theo là tuyên bố của ông Trump nâng thuế đối với ô tô, xe tải và phụ tùng Canada lên 50% từ ngày 1/1/2027. Nếu được thực hiện, biện pháp này có thể gây tác động lớn hơn vì chuỗi ô tô Bắc Mỹ được tổ chức như một hệ thống sản xuất chung. Linh kiện có thể qua biên giới nhiều lần trước khi xe hoàn thiện; thuế tại từng công đoạn có thể làm chi phí tích lũy, ảnh hưởng đến nhà máy Canada, hãng xe Mỹ và người mua xe tại Mỹ.

Rủi ro lớn hơn 40 tỷ USD hàng hóa

Tổng kim ngạch hàng hóa trong hai danh mục mới vào khoảng 40 tỷ USD. So với 715,5 tỷ USD thương mại hàng hóa Mỹ–Canada và quy mô thương mại thế giới, con số này chưa đủ để tự nó làm thay đổi đáng kể triển vọng kinh tế toàn cầu.

Hệ lụy quốc tế lớn hơn nằm ở phản ứng của doanh nghiệp. Hàng Canada khó vào Mỹ có thể chuyển sang châu Âu hoặc châu Á, làm tăng cạnh tranh trong thép, nhôm, gỗ và thực phẩm. Doanh nghiệp Mỹ phải tìm nguồn thay thế, phát sinh chi phí vận tải, kiểm định và điều chỉnh sản xuất. Các tập đoàn đa quốc gia có thể duy trì nhiều nhà cung cấp hoặc dây chuyền dự phòng, tăng khả năng chống đứt gãy nhưng làm giảm hiệu quả và lợi thế quy mô.

Việc Mỹ đánh thuế cả hàng đáp ứng quy tắc xuất xứ USMCA còn làm suy yếu mức độ bảo đảm của hiệp định. Nếu tuân thủ quy tắc xuất xứ không đủ để tránh thuế áp theo luật trong nước, doanh nghiệp có thể thận trọng hơn trước các dự án đầu tư dài hạn.

Tác động cuối cùng phụ thuộc vào phạm vi leo thang. Nếu xung đột dừng ở 27,6 tỷ CAD hàng hóa mỗi bên, thiệt hại vĩ mô có thể vẫn được kiểm soát, dù một số doanh nghiệp và địa phương chịu tổn thất lớn. Nếu thuế lan sang toàn bộ ô tô, kim loại hoặc năng lượng, tranh chấp có thể trở thành cú sốc đối với mô hình sản xuất Bắc Mỹ.

Canada có nguy cơ chịu tổn thất lớn hơn vì khó thay thế thị trường Mỹ. Tuy nhiên, Washington cũng phải đối mặt với chi phí đầu vào cao hơn, mất thị trường xuất khẩu và suy giảm lòng tin từ một trong những đối tác kinh tế gắn bó nhất.