Vành đai 5 - Vùng Thủ đô: Băn khoăn chuyện thu hồi hơn 4.000 ha đất một lần

Ngày 12/8, Quốc hội thảo luận ở hội trường về chủ trương đầu tư dự án xây dựng đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội. Bên cạnh tầm nhìn chiến lược về một tuyến cao tốc quy mô 10 làn xe, bài toán thu hồi hơn 4.000 ha đất trong bối cảnh nguồn vốn giai đoạn 1 còn hạn chế, đã trở thành tâm điểm chú ý của nhiều đại biểu Quốc hội (ĐBQH).

Theo hồ sơ dự án, tổng diện tích đất dự kiến thu hồi cho toàn tuyến Vành đai 5 (dài khoảng 349 km) lên tới 4.011 ha, trong đó có khoảng 1.776 ha đất trồng lúa. Dự thảo nghị quyết hiện đề xuất phương án giải phóng mặt bằng, thu hồi đất một lần cho toàn tuyến theo quy mô quy hoạch.

Tuy nhiên, trong giai đoạn 2026-2030, ngân sách Trung ương dự kiến chỉ bố trí khoảng 59.700 tỷ đồng để ưu tiên đầu tư khoảng 116 km (trên tổng số 349 km). Sự chênh lệch này đặt ra mối băn khoăn lớn về nguy cơ lãng phí tài nguyên đất đai.

Tham gia ý kiến, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (đoàn TP. Hải Phòng) chỉ ra điểm chưa đồng bộ. Trong đó, báo cáo giải trình khẳng định kiên quyết không thu hồi đất khi chưa xác định được nguồn vốn để tránh bỏ hoang, nhưng dự thảo vẫn cho phép thu hồi đất 1 lần trên toàn tuyến.

Để đảm bảo tính thống nhất, đại biểu đề nghị luật hóa cam kết này ngay trong nghị quyết "chỉ thu hồi đất một lần đối với các đoạn đã được bố trí nguồn vốn thực hiện; các đoạn còn lại chỉ tiến hành cắm mốc và quản lý quỹ đất theo quy hoạch".

Đồng quan điểm, đại biểu Lý Thị Lan (đoàn Tuyên Quang) nhấn mạnh, việc thu hồi đất buộc phải gắn liền với tiến độ đầu tư thực tế và khả năng cân đối vốn của từng dự án thành phần. Tuyệt đối không thu hồi đất đối với những đoạn chưa quyết định đầu tư để tránh ảnh hưởng kéo dài đến quyền lợi, sinh kế và đời sống của hàng nghìn hộ dân vùng dự án.

Quy mô 10 làn xe và cơ chế đặc thù quản lý đất đai

Để đồng vốn phát huy hiệu quả nhanh nhất và tránh dàn trải, đại biểu Tạ Thị Yên (đoàn Điện Biên) đề xuất không phân bổ vốn đều theo địa giới hành chính. Thay vào đó, cần ưu tiên nguồn lực cho các đoạn tuyến có khả năng hoàn thành, khai thác độc lập, tạo ngay hiệu quả mạng lưới và đã sẵn sàng về mặt bằng.

Ngoài ra, các đại biểu cũng lưu ý biên hiệu quả tài chính của dự án không quá lớn (tỷ suất nội hoàn khoảng 10,84%), khả năng thu hút vốn PPP hạn chế. Do đó, việc thu hồi đất và chuẩn bị nguồn lực cần tính toán kỹ lưỡng cả vòng đời dự án, tránh tình trạng "găm đất" chờ vốn gây lãng phí nguồn lực quốc gia.

Giải trình trước Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết, dựa trên dự báo nhu cầu vận tải đến năm 2050 kết nối 5 phương thức vận tải, toàn tuyến Vành đai 5 tạm thời được quy hoạch với 6 làn xe cao tốc chính và 2 làn đường song hành mỗi bên (tổng cộng 10 làn xe). Bộ Xây dựng sẽ tiếp thu nghiêm túc các ý kiến của ĐBQH về quản lý quỹ đất để hoàn thiện phương án tối ưu.

Trước đề xuất 10 nhóm cơ chế đặc thù cho dự án (trong đó có chính sách về đất đai, bồi thường, vật liệu và bãi thải), đại biểu Lý Thị Lan kiến nghị, những cơ chế giải phóng mặt bằng đã áp dụng hiệu quả ở các dự án trước cần khẩn trương luật hóa trong Luật Đất đai, Luật Đầu tư công, Luật Xây dựng... để tạo khung pháp lý chung, thay vì phải trình Quốc hội xin cơ chế đặc thù cho từng dự án riêng lẻ.

Phát biểu kết luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị các cơ quan thẩm tra và biên soạn tiếp tục rà soát kỹ phương án tài chính, cơ cấu nguồn vốn trung ương - địa phương, đồng thời chuẩn hóa cơ chế quản lý đất đai. Việc thu hồi đất phải đảm bảo có căn cứ pháp lý chặt chẽ, gắn liền với cơ chế kiểm tra, giám sát để chống lãng phí, tiêu cực và bảo vệ tối đa quyền lợi chính đáng của người dân.