Tránh cắt điện luân phiên: Không chỉ cần thêm nhà máy điện mà còn phải xây 'cao tốc năng lượng'

Tại tọa đàm "Đảm bảo cung ứng điện mùa khô năm 2026" do Báo Xây dựng tổ chức ngày 10/6, các cơ quan điều hành hệ thống điện cho rằng để tránh nguy cơ phải cắt điện luân phiên trong tương lai, Việt Nam cần đồng thời giải quyết hai bài toán lớn: phát triển đủ nguồn điện và đầu tư đồng bộ hệ thống truyền tải - thứ được ví như "cao tốc năng lượng" của nền kinh tế.

Bốn điểm nghẽn đe dọa an ninh điện năng

Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, Ban Điều hành Công ty Vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (NSMO), áp lực đối với hệ thống điện hiện nay không nằm ở một nhà máy hay một đường dây riêng lẻ mà là tổng hòa của nhiều yếu tố.

Điểm nghẽn đầu tiên là tốc độ tăng trưởng phụ tải điện đang rất cao, trong khi các dự án nguồn điện lớn thường mất từ 5-10 năm để chuẩn bị và đưa vào vận hành. Khi nền kinh tế hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số, nhu cầu điện năng tăng nhanh hơn nhiều so với tốc độ bổ sung nguồn cung mới.

Thứ hai là yếu tố thời tiết. Theo dự báo, giai đoạn từ giữa năm 2026 đến năm 2027 có thể bước vào chu kỳ El Nino, kéo theo nguy cơ lượng nước về các hồ thủy điện suy giảm, trong khi nhu cầu điện cho làm mát tăng mạnh do nắng nóng kéo dài.

Thứ ba là sự mất cân đối về phân bố nguồn điện giữa các vùng miền. Những năm gần đây, nhiều dự án năng lượng tái tạo và LNG tập trung ở khu vực miền Nam, trong khi miền Bắc - trung tâm công nghiệp lớn nhất cả nước - lại có tốc độ tăng trưởng phụ tải thuộc nhóm cao nhất.

Điều này khiến hệ thống ngày càng phụ thuộc vào khả năng truyền tải điện liên vùng, đặc biệt là tuyến đường dây 500kV Bắc - Nam.

"Miền Bắc hiện phụ thuộc rất lớn vào truyền tải điện từ các khu vực khác. Nếu xảy ra sự cố trên hệ thống truyền tải, khả năng cung ứng điện sẽ chịu áp lực rất lớn", ông Tuấn nhận định.

Điểm nghẽn thứ tư là khả năng dự phòng của hệ thống trong các đợt nắng nóng cực đoan. Khi nhiệt độ tăng cao, các tổ máy nhiệt điện than thường đối mặt với nguy cơ suy giảm công suất hoặc phát sinh sự cố kỹ thuật, trong khi thủy điện lại bị hạn chế bởi nguồn nước.

Đây chính là những yếu tố có thể đẩy hệ thống điện đến sát giới hạn vận hành nếu xuất hiện đồng thời.

Dù vậy, đại diện NSMO khẳng định ngành điện đã xây dựng các phương án vận hành với nhiều lớp dự phòng nhằm tránh xảy ra tình trạng cắt điện luân phiên như từng xuất hiện trong quá khứ.

Theo đó, các hồ thủy điện lớn trên hệ thống sông Đà tiếp tục đóng vai trò nguồn điện chiến lược của miền Bắc. Bên cạnh đó, hệ thống điều độ quốc gia thường xuyên cập nhật các kịch bản phụ tải và thời tiết để tối ưu hóa việc huy động các nguồn điện.

Từ góc độ quản lý nhà nước, ông Bùi Quốc Hùng, Phó Cục trưởng Cục Điện lực (Bộ Công Thương), cho biết thực tế phụ tải 5 tháng đầu năm tăng nhanh hơn kịch bản cơ sở nhưng vẫn nằm trong ngưỡng điều hành đã được tính toán.

Theo số liệu của Bộ Công Thương, sản lượng điện toàn hệ thống trong những ngày cao điểm cuối tháng 5 đã lên tới khoảng 1,2 tỷ kWh/ngày, trong khi công suất cực đại vượt 57.000 MW. Tuy nhiên, mức tăng này vẫn thấp hơn kịch bản dự phòng mà cơ quan quản lý đã xây dựng từ cuối năm 2025.

Để ứng phó với những rủi ro phía trước, Bộ Công Thương đang triển khai hàng loạt giải pháp tháo gỡ các điểm nghẽn đầu tư.

Một trong những bước đi quan trọng là triển khai Nghị quyết 253 của Quốc hội, cho phép điều chỉnh linh hoạt Quy hoạch điện VIII thay vì phải chờ chu kỳ điều chỉnh 5 năm như trước đây.

Theo ông Hùng, nhiều dự án LNG, năng lượng tái tạo hay thủy điện mở rộng hiện chậm tiến độ do vướng thủ tục đầu tư, đất đai, môi trường hoặc đàm phán hợp đồng mua bán điện. Việc cho phép điều chỉnh linh hoạt quy hoạch sẽ giúp thay thế những dự án chậm triển khai bằng các dự án khả thi hơn, qua đó giảm nguy cơ thiếu hụt nguồn cung trong tương lai.

Song song với đó, Bộ Công Thương cũng đang thúc đẩy các địa phương đẩy nhanh việc lựa chọn chủ đầu tư đối với các dự án nguồn điện và các công trình truyền tải từ 220kV đến 500kV.

"Cao tốc năng lượng" quyết định khả năng cung ứng điện

Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, NSMO, một thực tế thường bị bỏ quên trong các cuộc thảo luận về an ninh năng lượng là nhiều người chỉ tập trung vào xây thêm nhà máy điện mà chưa quan tâm đúng mức tới hệ thống lưới điện.

Ông ví lưới điện như hệ thống cao tốc của nền kinh tế. Nếu nguồn điện là những trung tâm sản xuất hàng hóa thì lưới điện chính là hạ tầng vận chuyển. Một nền kinh tế có nhiều nhà máy nhưng thiếu đường cao tốc sẽ khó lưu thông hàng hóa; tương tự, một hệ thống điện có nhiều nguồn phát nhưng thiếu lưới truyền tải cũng không thể đưa điện đến nơi cần sử dụng.

Trong thời gian qua, tuyến đường dây 500kV Bắc - Nam đã chứng minh vai trò đặc biệt quan trọng khi liên tục truyền tải lượng điện lớn từ miền Trung và miền Nam ra miền Bắc.

Tuy nhiên, áp lực đối với hệ thống này sẽ ngày càng gia tăng.

Theo dự báo, quy mô hệ thống điện Việt Nam trong vòng 7-10 năm tới có thể tăng gấp 2-3 lần hiện nay. Cùng với đó là sự phát triển nhanh của xe điện, trung tâm dữ liệu, các khu công nghiệp công nghệ cao và hàng loạt phụ tải mới.

"Nếu không đầu tư tương xứng cho hệ thống truyền tải và phân phối điện, nguy cơ quá tải lưới điện sẽ ngày càng lớn", ông Tuấn cảnh báo.

Không chỉ mở rộng quy mô, vận hành lưới điện còn đòi hỏi trình độ kỹ thuật rất cao. Hệ thống phải bảo đảm các giới hạn về điện áp, công suất truyền tải, công suất vô công và duy trì ổn định trong mọi tình huống.

Hiện nay, ngành điện đang vận hành theo mô hình nhiều lớp bảo vệ. Lớp đầu tiên là các hệ thống giám sát và cảnh báo sớm giúp phát hiện nguy cơ mất an toàn. Lớp thứ hai là hệ thống rơ-le bảo vệ tự động - được ví như "người thủ môn" của hệ thống điện - có khả năng cô lập sự cố trong thời gian cực ngắn nhằm tránh hiệu ứng domino gây mất điện diện rộng.

Nhìn từ thực tế vận hành năm 2026, có thể thấy Việt Nam vẫn đang kiểm soát được bài toán cung ứng điện. Tuy nhiên, những kỷ lục tiêu thụ điện liên tiếp bị phá vỡ ngay từ đầu mùa hè cho thấy áp lực sẽ ngày càng lớn trong các năm tới.

Nếu trước đây câu chuyện an ninh năng lượng chủ yếu xoay quanh việc xây thêm nhà máy điện thì nay trọng tâm đang dịch chuyển sang phát triển đồng bộ giữa nguồn điện và lưới điện.

Nói cách khác, để tránh nguy cơ cắt điện luân phiên trong tương lai, Việt Nam không chỉ cần thêm các nhà máy điện LNG, điện tái tạo hay thủy điện mới, mà còn phải xây dựng những "cao tốc năng lượng" đủ mạnh để dòng điện được lưu thông thông suốt từ nơi sản xuất đến nơi tiêu thụ.

Đó sẽ là điều kiện tiên quyết để đáp ứng nhu cầu điện năng của một nền kinh tế đang hướng tới tăng trưởng cao, đồng thời bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong giai đoạn phát triển mới.