TP.HCM muốn quyền tự quyết chưa từng có: Cơ hội vàng hay 'canh bạc' lớn?

Ngày 4/4, UBND TP.HCM phối hợp Đại học Quốc gia TP.HCM tổ chức hội thảo tham vấn chuyên gia về dự thảo Luật Đô thị đặc biệt, một bước đi được đánh giá có ý nghĩa chiến lược đối với tương lai phát triển của thành phố .

Theo ông Cường, bối cảnh hiện nay mang tính đặc biệt khi Bộ Chính trị đang tổng kết Nghị quyết 31 và nghiên cứu ban hành nghị quyết mới về phát triển TP.HCM đến năm 2030, tầm nhìn 2045, xa hơn đến 2075. Trong dòng chảy đó, Luật Đô thị đặc biệt không còn là một lựa chọn mang tính kỹ thuật, mà là một yêu cầu mang tính chiến lược.

"Thành phố không chỉ hoàn thiện cơ chế đặc thù, mà phải xây dựng một hành lang pháp lý lâu dài, đủ sức giải phóng toàn bộ nguồn lực phát triển", ông Cường nói và nêu rõ, đích đến của dự thảo luật là một sự chuyển đổi căn bản từ "cơ chế đặc thù" sang "thể chế vượt trội", "xin - cho" sang "trao quyền - chịu trách nhiệm" và từ quản lý hành chính sang quản trị đô thị theo chuẩn quốc tế. TP.HCM đang hoàn thiện dự thảo trong tháng 4, hướng tới trình Quốc hội vào kỳ họp tháng 10.

Siêu đô thị trong "chiếc áo chật" thể chế

Ở góc nhìn phản biện, TS Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội cho rằng, TP.HCM từ lâu đã không còn là một đô thị theo nghĩa thông thường. Với vai trò trung tâm kinh tế, tài chính, đổi mới sáng tạo và kết nối quốc tế, thành phố trên thực tế đã vận hành như một "siêu đô thị" của khu vực.

Tuy nhiên, nghịch lý nằm ở chỗ, một đô thị quy mô lớn lại đang bị ràng buộc trong khuôn khổ thể chế thiết kế cho các địa phương thông thường. Hệ quả là quyết sách chậm trễ, không gian sáng tạo bị thu hẹp, phản ứng chính sách không theo kịp thực tiễn.

"Vấn đề của TP.HCM không phải thiếu nguồn lực, mà là thiếu một thể chế đủ rộng để giải phóng nguồn lực đó", TS Dũng cho hay.

Theo TS Dũng, kinh nghiệm từ Tokyo, Seoul hay Thượng Hải cho thấy, không có siêu đô thị nào có thể phát triển hiệu quả nếu vẫn bị "đóng khung" trong mô hình quản trị truyền thống.

Một trong những đề xuất đáng chú ý của Đại học Quốc gia TP.HCM là thay đổi triết lý phân quyền.

Theo đó, Luật Đô thị đặc biệt phải bảo đảm nguyên tắc "Thành phố quyết - Thành phố làm - Thành phố chịu trách nhiệm." Điểm đột phá là chuyển từ cơ chế "xin chấp thuận trước" sang cơ chế "phủ quyết".

Cụ thể, thành phố được chủ động quyết định và triển khai, Trung ương chỉ can thiệp trong thời hạn luật định nếu cần thiết. Nếu không có ý kiến phủ quyết, quyết định của TP.HCM tự động có hiệu lực.

Mô hình này tương đồng với kinh nghiệm của Pháp, Nhật Bản - nơi chính quyền địa phương có quyền tự chủ cao, còn Trung ương chuyển sang giám sát hậu kiểm. Trong bối cảnh kinh tế hiện đại, đây được xem là chìa khóa để rút ngắn thời gian ra quyết định và tăng tính cạnh tranh của môi trường đầu tư.

Một điểm nhấn khác là trao quyền lập quy đặc thù cho TP.HCM. Trong đó, HĐND và UBND thành phố có thể ban hành các quy định khác với quy định của Trung ương trong một số trường hợp, nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Điều này đồng nghĩa với việc TP.HCM không chỉ thi hành luật mà có thể chủ động thiết kế cách vận hành phù hợp. Đây là yếu tố then chốt trong bối cảnh chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và các mô hình kinh doanh mới liên tục xuất hiện.

Tuy nhiên, quyền lực này đi kèm yêu cầu chặt chẽ về minh bạch, đánh giá tác động và trách nhiệm giải trình.

Từ các tham luận của chuyên gia và đơn vị nghiên cứu, dự thảo luật được định hình quanh 5 trụ cột lớn.

Thứ nhất, mô hình chính quyền đô thị đặc biệt: Mô hình tinh gọn, giảm tầng nấc, tăng tốc độ ra quyết định.

Thứ hai, phân quyền thực chất: Trao quyền đi kèm nguồn lực, tránh tình trạng "trao trên giấy".

Thứ ba, cơ chế tài chính - ngân sách đặc biệt: Vay tối đa 120% thu ngân sách, phát hành trái phiếu đô thị, quyết định phí đặc thù và khai thác giá trị đất theo TOD.

Thứ tư, sandbox thể chế: Cho phép thử nghiệm fintech, AI, đổi mới sáng tạo.

Thứ năm, kiểm soát quyền lực: Tăng hậu kiểm, minh bạch và bảo vệ cán bộ dám làm.

Mở khóa các "điểm nghẽn" lớn nhất

Một nghiên cứu của PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình, Viện trưởng, Viện Phát triển chính sách ĐHQG-HCM, Trường Đại học Kinh tế - Luật và ông Phạm Phú Ngọc Trai, Chủ tịch Hội đồng Cố vấn chiến lược Đổi mới sáng tạo (SACSTI) chỉ ra, dự thảo Luật Đô thị đặc biệt cần được thiết kế tích hợp, toàn diện và có tính đột phá.

Trong đó, các "nút thắt" lớn phải được xử lý trực diện, gồm: Quy hoạch tích hợp và không gian ngầm; Phát triển metro và TOD; Thu hút nhân tài; Khai thác tài sản công và liên kết vùng.

Đặc biệt, Trung tâm tài chính quốc tế tại TP.HCM được kỳ vọng là một trụ cột mới, với các cơ chế ưu đãi thuế, sandbox fintech, áp dụng chuẩn quốc tế và phát triển các thị trường tài chính mới.

Các chuyên gia đều nhận định, trong cách tiếp cận của dự thảo luật là chuyển từ "kiểm soát rủi ro" sang "quản trị rủi ro". Thay vì tránh sai sót tuyệt đối, luật hướng tới cho phép thử nghiệm có kiểm soát, chấp nhận sai số trong giới hạn và đánh giá theo vòng đời chính sách. Cách tiếp cận này mở ra không gian đổi mới, nhưng cũng đặt ra yêu cầu rất cao về năng lực quản trị, minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Ở góc độ rộng hơn, Luật Đô thị đặc biệt không chỉ là câu chuyện của TP.HCM. Đây còn là phép thử đối với tư duy cải cách thể chế của Việt Nam trong giai đoạn mới. Nếu thành công, mô hình này có thể trở thành hình mẫu cho các đô thị lớn, mở đường cho cải cách thể chế sâu rộng hơn và vâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Chiều ngược lại, nếu không đạt kỳ vọng, cơ hội tạo đột phá có thể bị bỏ lỡ.

TP.HCM đã nhiều lần đi nhanh hơn thể chế và cũng không ít lần phải chậm lại vì chính những ràng buộc thể chế đó. Lần này, với Luật Đô thị đặc biệt, TP.HCM đang đứng trước một lựa chọn lớn, không chỉ xin thêm cơ chế, mà là tự định hình lại cách mình vận hành.

Cơ hội là rất rõ, song đi kèm với đó là một "cuộc chơi" đòi hỏi năng lực quản trị ở cấp độ cao hơn, minh bạch hơn và trách nhiệm hơn. Và có lẽ, điều quyết định cuối cùng không nằm ở việc trao bao nhiêu quyền, mà là thành phố sẽ sử dụng quyền lực đó như thế nào?