Thương hiệu vàng Phú Nguyên và chuyện chữ tín từ trăm năm trước

Một khách hàng đã mang vàng bán lại cho bổn hiệu, cùng với tờ hóa đơn đã ố vàng đó. Đó là một kỷ vật minh chứng cho chữ tín. Trên tờ hóa đơn này ghi hiệu vàng phú nguyên thành lập từ năm 1928. Vậy là câu chuyện về chữ tín này đã có từ ngót trăm năm trước.

Từ thợ vàng thành doanh nhân thành đạt

Ông Phú Nguyên tên là Lê Văn Sợi, quê ở TP. Nam Định. Thời nhỏ gia đình rất nghèo khổ. Bố mất sớm, mẹ phải tần tảo bán rau và trầu cau ở chợ Rồng. Ông bà có bốn người con, lúc đi chợ bà phải gánh cả con ra chợ.

Thuở bấy giờ, nghe nói Vinh - Bến Thủy là thành phố mới dễ làm ăn, nên mẹ ông Sợi cũng gồng gánh gia đình vào Vinh lập nghiệp. Họ bươn chải đủ nghề để kiếm sống, kể cả đi ở và làm thuê. Cả ba người con trai của ông bà, trong đó có ông Sợi đều đi ở, về sau học nghề và làm thợ kim hoàn cho hiệu vàng Bảo Nguyên - một hiệu vàng lớn ở ngã tư Chợ Vinh.

Vốn là con nhà lao động, chịu thương chịu khó từ nhỏ, nên ba anh em ông Sợi quyết tâm học hỏi, rèn luyện tay nghề để kiếm sống, họ đều học nghề rất chăm chỉ và sáng dạ. Khi tay nghề đã cứng cáp, họ xin ông chủ cho ra mở cửa hiệu riêng. Hai người anh lấy tên là hiệu vàng Đại Nguyên (anh cả) và hiệu vàng Đại Thành (anh thứ 2). Riêng ông Sợi chưa mở cửa hiệu vội, mà còn sang Lào, vào Sài Gòn để học hỏi thêm.

Sau một chặng đường xa, trở về Vinh, ông gánh đồ nghề đi làm dạo trong thành phố. Ai có nhu cầu gì, không kể to nhỏ, khó dễ ông đều nhận làm. Nhờ vậy, chỉ một thời gian ngắn ông đã có tiếng là anh thợ bạc sáng dạ, khéo tay, tận tụy và tốt bụng.

Nỗ lực làm việc và chịu khó chắt lót, ông đã có một số tiền, lại được hai anh giúp đỡ thêm, năm 1928 ông Sợi tự đóng gạch xây nhà và mở hiệu vàng của riêng mình, đặt tên là Phú Nguyên. Ông vừa là chủ, vừa là thợ, vừa là người bán hàng.

Những năm 1930, 1940, Phú Nguyên đã nổi danh không chỉ trong TP. Vinh mà cả khu vực về chất lượng, sự tinh xảo và đặc biệt chính xác về tuổi vàng và trọng lượng. Lúc bấy giờ vàng bạc Phú Nguyên có thể bán bất cứ ở đâu đều không phải cân thử. Các đồ trang sức bằng vàng bạc do bàn tay ông chế tác đều đạt độ tinh xảo cao.

Năm 1940, hiệu vàng Phú Nguyên cũng là một trong 4 hiệu vàng ở Vinh, được chính quyền Trung Kỳ cấp phép kinh doanh vàng miếng. Anh Sợi từ một thợ vàng khéo tay đã trở thành một nghệ nhân. Ông Phú Nguyên từ một ông chủ nhỏ cũng đã trở thành một doanh nhân thành đạt.

Người dân thành phố còn biết đến ông với tư cách là một người đã nhiệt tình tham gia các hoạt động từ thiện xã hội. Các hội từ thiện trong thành phố như hội Tập Phúc, hội Dục Anh, hội Chữ Thập Đỏ… đã nhiều lần ghi nhận và phương danh gia đình ông. Trên tấm bia phương danh những người cúng dường trùng tu lại chùa Diệc ở Vinh năm 1930, có ghi tên hiệu vàng Phú Nguyên.

Cách mạng Tháng Tám thành công, để hỗ trợ chính quyền non trẻ vừa ra đời với ngân khố trống rỗng, Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động Tuần lễ Vàng. Cả thành phố Vinh khi đó đã ủng hộ được 18 kg vàng. Phú Nguyên là một trong ba gia đình ủng hộ nhiều vàng và nhiều tiền nhất cho kháng chiến. Lịch sử MTTQ Việt Nam TP. Vinh ghi: "Một số gia đình khá giả như Vương Đình Châu, Minh Tâm, Phú Nguyên… ủng hộ với số tiền và vàng tương đối lớn".

Kháng chiến toàn quốc bùng nổ. Hồ Chủ Tịch ra lời kêu gọi các thành phố trong toàn quốc tiêu thổ để kháng chiến. Hơn bất kì đô thị nào khi đó, Vinh đã xả thân vì nước. Cũng như nhiều nhà công thương khác và hàng vạn nhân dân thành phố, sau khi cắn răng, nuốt nước mắt để cầm búa, cầm xà beng phá tan căn nhà, đồng thời là cửa hiệu hai tầng của mình, ông bà Phú Nguyên lại gồng gánh các con tản cư về Đức Thọ (Hà Tĩnh), rồi Chợ Tràng (Hưng Nguyên, Nghệ An).

Trong kháng chiến chống Pháp, Chợ Tràng là nơi đô hội. Tại đây sau khi ổn định cuộc sống, ông Phú Nguyên đã tích cực tham gia hoạt động xã hội. Ông đã hăng hái tham gia dạy chữ trong các lớp bình dân học vụ. Lớp học đầu tiên được tổ chức tại Đền Vua Lê ở chợ Tràng.

Không chỉ trực tiếp tham gia dân công trong chiến dịch Thượng Lào, Điện Biên Phủ mà ông Phú Nguyên còn ủng hộ kháng chiến ba chiếc xe đạp để phục vụ đoàn vận tải bằng xe đạp thồ, mà ông là một chiến sĩ trong đó.

Sau 9 năm kháng chiến, Vinh chỉ là một bãi gạch vụn hoang tàn đổ nát. Lại bắt đầu từ hai bàn tay trắng. Đầu tiên, ông bà Phú Nguyên chụm lại một mái nhà tranh trên nền nhà cũ. Vài năm sau, một lần nữa, ông lại tự tay mình đóng gạch, xây nên một ngôi nhà hai tầng, giống như ngôi nhà và là cửa hiệu vàng trước đây đã bị phá trong thời tiêu thổ kháng chiến. Ông lại vừa là chủ vừa là thợ, bà thì vừa làm thủ quỹ, vừa làm tạp vụ lao công. Hiệu vàng Phú Nguyên hoạt động trở lại.

Nhưng rồi cuộc đời lại thử thách ông một lần nữa. Năm 1958 nhà nước thực hiện chính sách cải tạo công thương nghiệp. Hiệu vàng Phú Nguyên chuyển thành xí nghiệp công ty hợp doanh, mà sau này là xí nghiệp dược phẩm Nghệ An. Với hai bàn tay trắng, ông Phú Nguyên trở thành xã viên hợp tác xã xe đạp Toàn Thắng (sau này là Rạng Đông), chuyên sữa chữa xe đạp. Người Nghệ vốn hài hước, đã tặng cho ông biệt danh mới "Phú Sứt". "Sứt" nghĩa là không còn "nguyên" nữa.

Cuộc sống thanh bần nhưng yên ổn không được bao lâu, thì năm 1964 đế quốc Mỹ thực hiện cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc. Một lần nữa cả TP. Vinh bị cày xới đổ nát bởi bom Mỹ.

Những tác phẩm để đời

Thu xếp cho vợ con đi sơ tán, ông Phú Nguyên ở lại bám trụ thành phố, vừa sản xuất vừa tham gia phục vụ chiến đấu. Cũng không ngờ, trong chiến tranh phá hoại, tay nghề của người nghệ nhân kim hoàn lại có dịp phát huy hơn bao giờ hết. Từ các nguồn vật liệu là xác máy bay Mỹ ông đã sản xuất ra các sản phẩm như đèo hàng, vành xe, chắn bùn, chắn xích xe đạp rất đẹp và bền.

Đây chính là những sản phẩm hàng hóa chủ lực bán chạy của HTX Rạng Đông khi đó. Nhưng, tài năng của người nghệ nhân kim hoàn chỉ thực sự thăng hoa khi từ mảnh xác máy bay Mỹ, ông đã chế tác thành các đồ mỹ nghệ rất tinh xảo, thậm chí là những tác phẩm nghệ thuật độc nhất vô nhị.

Đặc biệt, đuyra là một chất liệu rất cứng và giòn, lại không hàn được, nên không dễ gì để chế tác, nhưng với đầu óc sáng tạo và dưới bàn tay tài hoa của ông, những vật liệu phục vụ chiến tranh của nền văn minh Mỹ đã biến thành những đồ mỹ nghệ, tác phẩm nghệ thuật chứa đựng nội dung sâu sắc và trình độ thẩm mỹ tinh tế.

Năm 1969, Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời. Ông đã nén đau thương, giành tất cả tâm huyết và tài nghệ của mình để sáng tạo nên những tác phẩm nghệ thuật độc nhất vô nhị về Người. Tác phẩm chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh, hiện nay gia đình đang trân trọng đặt trên bàn thờ Bác, là một bức phù điêu gò nổi bằng chất liệu đuyra. Hình ảnh của Bác thật hồn hậu và thân thương. Nếu biết rằng ông chủ yếu gò từ phía sau để tạo hình nhân vật phía trước, thì mới thấy hết tài nghệ của người nghệ sỹ.

Nhưng, có lẽ tác phẩm nghệ thuật kết tinh đỉnh cao tài nghệ của nhà điêu khắc, bàn tay tài hoa của nghệ nhân kim hoàn và tấm lòng kính yêu lãnh tụ, chính là tác phẩm "Nhà quê ngoại Bác Hồ". Đây cũng là tác phẩm chế tác từ chất liệu đuyra. Từ một tấm đuyra dày, ông đã tạo ra một tác phẩm nghệ thuật có tới bốn lớp từ trong đôi chim đang bay lượn thật thanh bình. Lớp thứ hai là hai mái nhà tranh, giản dị, thân thương. Lớp thứ ba là sân vườn, với cây bưởi đầu hồi, cây dâu trước sân, và hoa cỏ bao quanh.

Cuối cùng lớp ngoài cùng là một cây cổ thụ, bên cạnh rặng tre, như muốn tỏa mát cho cả ngôi nhà. Không thể hiểu nổi bằng cách nào mà trên tấm đuyra rất cứng và rất dòn, ông lại có thể tỉa tót được những chiếc lá tre mỏng tanh và nhỏ li ti như vậy. Tất cả, từ mái nhà, rặng cây, cây tre, hoa cỏ… đều rất sống động, tự nhiên và mềm mại. Người nhà kể thời gian sáng tác những tác phẩm này, ông hầu như "không rửa tay", ngồi tỉ mẩn từ sáng đến tối, từ tối đến khuya, bên ngọn đèn dầu. Mỗi tối trước khi đi ngủ, mặt ông, đặc biệt là hai lỗ mũi dính đầy muội đèn dầu, đen kịt. Với tác phẩm này, ông không chỉ là nghệ nhân tinh tế, mà còn là một nhà điêu khắc tài ba.

Năm 1973, Mỹ ngừng ném bom miền Bắc, Hiệp định Paris được ký kết, TP. Vinh cũng hồi sinh từ hoang tàn và đổ nát. Năm 1980, chợ Vinh mới được CHDC Đức viện trợ xây dựng lại. Nhà nước dành hẳn một gian lớn phía trước để mở một cửa hàng vàng bạc do Ngân hàng Nhà nước quản lý. Những hộ kinh doanh vàng bạc lâu nay của thành phố được mời về đây cùng làm việc. Ông Phú Nguyên vừa làm thợ cả, vừa dạy nghề, kèm cặp cho các thợ mới.

Mặc dù tuổi đã cao, đồng lương chẳng có bao nhiêu, nhưng được làm nghề, truyền nghề, một nghề mà mình đã đam mê theo đuổi cả cuộc đời, ông Phú Nguyên như trẻ và khỏe lại. Khi nghe tin ông Phú Nguyên trở lại làm nghề, nhiều khách hàng cũ của ông cũng tìm đến. Họ tìm đến thương hiệu Phú Nguyên bởi cái tâm, cái đức, tìm đến bàn tay khéo léo, tài hoa, để nhờ ông những việc như cân thử, giám định tuổi vàng, sữa chữa và làm mới những món đồ trang sức bằng vàng bạc... Phần đông họ không tìm đến cửa hàng mà tìm đến nhà riêng để nhờ ông. Vì sự tin tưởng và quý mến của mọi người, nên ông không thể từ chối.

Vậy là ban ngày lo việc ở cửa hàng nhà nước, ngoài giờ và ban đêm ông lại căm cụi làm việc nhà. Thời kỳ này, buổi tối đa phần là mất điện, nhà chật, nóng bức nhưng ông vẫn chong đèn dầu kỳ cạch thâu đêm. Không chỉ thế, việc "làm tư" lúc này còn là điều cấm kỵ. Cổng ngôi nhà cũ của ông trong hẻm nhỏ ở đường Phan Đình Phùng, hồi đó vẫn treo một chiếc chuông nhỏ. Mỗi khi có khách đến kéo cổng thì chuông kêu, ông biết có người đến mà thu xếp để không lộ việc đang "làm tư".

Mấy năm sau, nhà nước cho phép tư nhân được mở hiệu "sữa chữa đồ trang sức vàng bạc". Phú Nguyên hoạt động công khai trở lại. Được tự do hành nghề, không còn bị cấm đoán như trước, một lần nữa ông lại có cơ hội để phát huy tài năng, trí tuệ với đôi bàn tay khéo léo của mình.

Nhưng rồi, hàng chục năm kham khổ, làm việc vất vả trong môi trường có nhiều độc hại, người thợ tài hoa, nghệ nhân kim hoàn và doanh nhân thành đạt Lê Văn Sợi đã buông tay búa năm 1987.

Sinh thời ông thường nhỏ nhẹ cùng con cháu và người làm: Nghề nào cũng có bệnh nghề nghiệp. Nghề kim hoàn dễ bị những bệnh về nhiễm độc chì hay thủy ngân… Nhưng "bệnh" nặng nhất là "bệnh" trung thực và chính xác. Vàng ta là vàng ta, vàng tây là vàng tây, vàng mười là vàng mười, một chỉ là một chỉ… không thể sai dù chỉ một li lai. Ai chưa "nhiễm" được "bệnh" này thì không thể sống lâu với nghề vàng. Quả vậy, vàng không đơn thuần là một thứ hàng hóa, vàng còn là một thứ bản vị của đồng tiền, nhưng cao hơn đó còn là bản vị của lòng tin, của chữ tín.

Đó cũng là căn nguyên và động lực, để con cháu ông vẫn đang kiên trì gìn giữ và phát huy thương hiệu vàng Phú Nguyên, một thương hiệu duy nhất từ thời thuộc Pháp đang tồn tại cho đến ngày nay ở Vinh.

"Doanh nhân Lê Văn Sợi: Nghề kim hoàn dễ bị những bệnh về hô hấp, xoang, mũi, thậm chí cả những bệnh do nhiễm độc chì hay thủy ngân… Nhưng "bệnh" nặng nhất là "bệnh" trung thực và chính xác. Vàng ta là vàng ta, vàng tây là vàng tây, vàng mười là vàng mười, một chỉ là một chỉ… không thể sai dù chỉ một li lai. Ai chưa "nhiễm" được "bệnh" này thì không thể sống lâu với nghề vàng".