Sàn giao dịch vàng: Bước ngoặt chính sách trong minh bạch hóa thị trường

Chỉ đạo khẩn trương đưa sàn giao dịch vàng vào vận hành ngay trong tháng 2/2026 của Thủ tướng Phạm Minh Chính không chỉ nhằm ứng phó với diễn biến phức tạp của giá vàng thời gian qua, mà còn phản ánh quyết tâm chính sách trong việc giải quyết một bài toán tồn tại dai dẳng nhiều năm: minh bạch hóa thị trường vàng, thu hẹp đầu cơ, thao túng và từng bước đưa nguồn lực vàng trong dân vào nền kinh tế.

Trước đó, tại công điện ngày 24/1, Thủ tướng đã yêu cầu Ngân hàng Nhà nước khẩn trương hoàn thiện hồ sơ nghiên cứu, đánh giá và xem xét đề xuất thành lập sàn hoặc sở giao dịch vàng quốc gia, báo cáo Thường trực Chính phủ trong tháng Một.

Quốc hội cũng nhiều lần thúc giục Chính phủ sớm có giải pháp và lộ trình phù hợp nhằm ổn định thị trường vàng.

Cần cách tiếp cận mới

Sau hơn một thập kỷ quản lý thị trường vàng chủ yếu bằng các biện pháp hành chính, chính sách vàng của Việt Nam đang bước vào giai đoạn điều chỉnh quan trọng. Nghị định 232/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 24/2012/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý hoạt động kinh doanh vàng đã chấm dứt cơ chế Nhà nước độc quyền sản xuất vàng miếng, mở đường cho cách tiếp cận dựa nhiều hơn vào thể chế và cơ chế thị trường.

Trong bối cảnh này, việc hình thành sàn giao dịch vàng quốc gia được kỳ vọng sẽ góp phần chuẩn hóa giá cả, tăng tính minh bạch trên thị trường vàng.

Theo Tiến sỹ Cấn Văn Lực, Chuyên gia Kinh tế trưởng Ngân hàng Thương mại cổ phần Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV), thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách Tài chính-Tiền tệ Quốc gia, vấn đề then chốt không chỉ nằm ở việc có hay không có sàn giao dịch vàng, mà là xác định rõ phạm vi vàng cần được quản lý.

"Vàng miếng, vàng thỏi mang tính đầu tư, dự trữ, liên quan trực tiếp đến ổn định tài chính nên phải quản lý chặt, trong khi vàng trang sức mang tính tiêu dùng thì cần một cơ chế khác phù hợp hơn," ông Lực nhận định.

Theo ông, để giảm rủi ro hệ thống, cần từng bước công khai dữ liệu tích trữ vàng trong nền kinh tế và chấm dứt các quan hệ vay-mượn bằng vàng vốn tiềm ẩn nhiều bất ổn.

Với tình trạng chênh lệch lớn giữa giá vàng trong nước và thế giới, giải pháp cấp bách được vị chuyên gia chỉ rõ là tăng cung hợp pháp thông qua chuẩn hóa quy cách vàng miếng, giảm chi phí chế tác và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp nhập khẩu và sản xuất.

Khi giá vàng được hình thành tập trung, minh bạch và có tham chiếu quốc tế, dư địa cho tình trạng "mỗi nơi một giá" hay đầu cơ dựa trên tin đồn sẽ bị thu hẹp đáng kể.

Theo Tiến sỹ Cấn Văn Lực, việc xây dựng sàn giao dịch vàng là bước đi cần thiết để tăng tính minh bạch cho thị trường, nhưng điều quan trọng là phải lựa chọn mô hình phù hợp với điều kiện Việt Nam và cân nhắc kỹ quy mô vận hành.

Ông cho rằng phương án khả thi là coi vàng như một loại hàng hóa vật chất được giao dịch trên sở giao dịch hàng hóa, bởi hệ thống và quy trình đã sẵn có, chỉ cần bổ sung thêm mặt hàng vàng vào danh mục giao dịch.

Ở góc độ cơ quan quản lý, Ngân hàng Nhà nước nhìn nhận sàn giao dịch vàng là một cấu phần có thể tác động nhiều chiều tới ổn định kinh tế vĩ mô.

Trong văn bản trả lời kiến nghị của đại biểu Quốc hội, Ngân hàng Nhà nước cho biết sàn giao dịch vàng là hình thức tổ chức giao dịch mua-bán, trao đổi vàng tiêu chuẩn (bao gồm cả vàng vật chất tiêu chuẩn và vàng phi vật chất) theo hình thức tập trung giữa các bên tham gia.

Theo cơ quan này, bên cạnh những mặt tích cực của Sàn giao dịch vàng là minh bạch hóa giao dịch, nhu cầu mua, bán vàng của người dân, doanh nghiệp, thành viên giao dịch trên thị trường thì thành lập Sàn giao dịch vàng có thể làm tăng nhu cầu đầu tư vào vàng.

Trong bối cảnh hiện nay, Ngân hàng Nhà nước nhận định cần ưu tiên tập trung nguồn vốn đầu tư toàn xã hội cho phục hồi và phát triển sản xuất kinh doanh. Do đó, việc triển khai sàn giao dịch vàng cần được nghiên cứu, đánh giá tác động một cách kỹ lưỡng để tham mưu, đề xuất với Chính phủ ở thời điểm phù hợp.

Theo Cục Quản lý ngoại hối (Ngân hàng Nhà nước), dự kiến lộ trình triển khai thí điểm sàn giao dịch vàng tại Việt Nam sẽ trải qua 3 giai đoạn. Trong đó, giai đoạn đầu tập trung vào các sản phẩm vàng vật chất và chỉ hoạt động trong phạm vi nội địa, chưa kết nối với các mô hình trên quốc tế.

Các thành viên tham gia thị trường giai đoạn đầu gồm các tổ chức như ngân hàng, doanh nghiệp được cấp hạn mức nhập khẩu. Ở giai đoạn tiếp theo sẽ có thêm vàng miếng, cuối cùng mới là sản phẩm phái sinh.

Cách tiếp cận này cho thấy sự thận trọng cần thiết, nhất là khi thị trường vàng có mối liên hệ chặt chẽ với chính sách tiền tệ và ngoại hối.

Mở rộng công cụ quản lý

Từ phía doanh nghiệp, ông Nguyễn Thế Hùng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Kinh doanh vàng Việt Nam (VGTA), đánh giá Việt Nam có đủ điều kiện công nghệ để xây dựng sàn giao dịch vàng hiện đại nếu đi đúng lộ trình.

Giai đoạn đầu nên cho phép nhập khẩu vàng nguyên liệu có chứng nhận quốc tế, đi kèm các yêu cầu chặt chẽ về cơ sở vật chất, công nghệ và nghĩa vụ báo cáo.

"Lợi ích lớn nhất của sàn giao dịch vàng là mọi giao dịch đều được ghi nhận, qua đó giảm đầu cơ, thao túng và nguy cơ hình thành bong bóng giá," ông nhấn mạnh.

Tuy nhiên, VGTA cũng cảnh báo rủi ro nếu mở cửa quá nhanh cho các doanh nghiệp chưa đủ năng lực tham gia nhập khẩu hoặc sản xuất. Hiện, chỉ khoảng 30-40% doanh nghiệp trong ngành đầu tư bài bản về máy móc và quy trình kiểm soát đầu vào.

Điều này đặt ra yêu cầu cần có một cơ chế quản lý minh bạch, kèm theo trung tâm điều phối thống nhất để thị trường vận hành ổn định.

Hiệp hội đề xuất triển khai theo lộ trình ba bước: trước hết phục vụ sản xuất, phân phối; tiếp đó mở rộng hệ thống phân phối; và chỉ phát triển các sản phẩm tài chính phái sinh khi hành lang pháp lý đã hoàn thiện.

Theo ông Nguyễn Thế Hùng, Hội đồng Vàng thế giới (WGC) sẵn sàng hỗ trợ Việt Nam xây dựng khung pháp lý và quy trình vận hành minh bạch, bao gồm cả cơ chế xử lý tranh chấp giữa các bên tham gia sàn.

Nếu được thiết kế với nền tảng pháp lý rõ ràng và an toàn, sàn giao dịch vàng sẽ góp phần củng cố niềm tin của người dân, qua đó giảm hiện tượng "vàng hóa" trong nền kinh tế.

Đồng quan điểm, Chuyên gia kinh tế Tiến sỹ Lê Xuân Nghĩa cho rằng khi giá vàng được hình thành công khai trên sàn, dựa trên tham chiếu quốc tế, tình trạng buôn lậu vàng và "chợ đen" sẽ dần bị đẩy lùi.

Quan trọng hơn, sàn giao dịch vàng giúp cơ quan quản lý nắm được bức tranh toàn diện về cung-cầu vàng, từ đó có thêm cơ sở điều hành chính sách tiền tệ và ngoại hối hiệu quả hơn.

Ở góc độ pháp lý, Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SBLAW, nhận định việc Chính phủ quyết liệt xây dựng sàn giao dịch vàng là bước đi phù hợp sau quá trình nghiên cứu và học hỏi kinh nghiệm quốc tế.

Theo lộ trình, quy chế vận hành sàn cần được ban hành trong quý 1, 2 năm nay. Khi giao dịch vàng được đưa lên sàn với cơ chế tương tự các loại tài sản khác, Nhà nước không chỉ quản lý hiệu quả hơn mà còn mở rộng cơ sở thu thuế, thay vì để vàng nằm yên trong két sắt của người dân.

Bên cạnh đó, Luật sư Hà cho rằng nhiều quốc gia đã triển khai thành công các mô hình sàn giao dịch vàng, Việt Nam hoàn toàn có thể học hỏi và áp dụng phù hợp với điều kiện trong nước. Ngoài giao dịch vàng vật chất, cần xem xét từng bước cho phép giao dịch vàng trạng thái và chứng chỉ vàng.

Theo ông, nếu sàn giao dịch vàng chỉ giới hạn ở vàng vật chất thì chưa đủ. Việc mở rộng sang các hình thức giao dịch hiện đại sẽ giúp giá vàng trong nước tiệm cận hơn với giá vàng thế giới, bảo đảm cân đối cung-cầu. Qua đó, tránh tình trạng quản lý chưa hiệu quả dẫn tới khan hiếm nguồn cung, gây sốt giá, khiến người dân đổ xô mua vàng tích trữ thay vì đưa vốn vào sản xuất, kinh doanh.

Sàn giao dịch vàng không phải "liều thuốc thần" để xóa bỏ ngay đầu cơ, thao túng, nhưng khi luật chơi minh bạch và giao dịch được chuẩn hóa, các hành vi làm méo mó thị trường sẽ dần bị thu hẹp.

Nếu triển khai đúng lộ trình và giữ được niềm tin xã hội, đây có thể trở thành trụ cột giúp thị trường vàng vận hành ổn định, lành mạnh hơn trong dài hạn.

(Theo TTXVN/Vietnam+)