Quỹ bình ổn giá xăng dầu liệu có còn cần thiết?

Quy định về quỹ bình ổn giá xăng dầu (BOG) được quy định tại Nghị định 83/2014/NĐ-CP, sau đó được sửa đổi tại Nghị định 95/2021/NĐ-CP và mới nhất là Nghị định 80/2023/NĐ-CP.

Khoản 26 Điều 1 Nghị định 95/2021/NĐ-CP và Khoản 10 Điều 1 Nghị định 80/2023/NĐ-CP sửa đổi quy định Quỹ BOG là Quỹ tài chính không nằm trong cân đối ngân sách nhà nước; toàn bộ nguồn trích lập, chi sử dụng để tham gia điều tiết, hỗ trợ cho mục tiêu bình ổn giá bán xăng dầu trong nước.

Thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu có nghĩa vụ trích lập Quỹ BOG; hạch toán và theo dõi riêng Quỹ BOG bằng tài khoản mở tại ngân hàng; Ngân hàng thực hiện phong tỏa tài khoản Quỹ BOG của doanh nghiệp. Tài khoản này chỉ được sử dụng vào mục đích trích lập và chi sử dụng Quỹ BOG của doanh nghiệp theo thông báo điều hành giá xăng dầu của Bộ Công Thương.

Việc trích lập, chi sử dụng Quỹ bình ổn giá thực hiện theo quy định: Tại thời điểm điều hành giá xăng dầu nếu số dư Quỹ BOG lớn, Bộ Công Thương xem xét có phương án điều chỉnh giảm hoặc tạm dừng trích lập Quỹ BOG.

Nếu số dư của tài khoản tiền gửi Quỹ BOG không còn (số dư tài khoản tiền gửi Quỹ BOG tại ngân hàng bằng 0), thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu được vay vốn hoặc sử dụng các nguồn tài chính hợp pháp để bù đắp cho phần chi sử dụng vượt Quỹ BOG (phần số dư Quỹ BOG âm).

Trong kỳ điều hành ngày 5/3 vừa qua, giá xăng E5 RON92 thêm khoảng 1.926 đồng/lít và xăng RON95-III thêm 2.189 đồng/lít, đưa giá bán lẻ lần lượt lên khoảng 21.449 đồng/lít và 22.340 đồng/lít. Cùng thời điểm, giá dầu diesel tăng hơn 3.700 đồng/lít.

Chỉ 2 ngày sau, ngày 7/3, giá xăng dầu tiếp tục được điều chỉnh tăng mạnh. Xăng RON95-III tăng thêm khoảng 4.707 đồng/lít, lên khoảng 27.047 đồng/lít; xăng E5 RON92 tăng 3.777 đồng/lít, lên khoảng 25.226 đồng/lít. Các mặt hàng dầu tăng mạnh hơn, trong đó dầu diesel tăng hơn 7.200 đồng/lít lên khoảng 30.239 đồng/lít, còn dầu hỏa tăng gần 8.500 đồng/lít, vượt 35.000 đồng/lít.

Tuy nhiên, trong cả 2 phiên, liên Bộ Tài chính - Công Thương vẫn quyết định không trích lập cũng như không chi Quỹ BOG cho các mặt hàng này.

Theo số liệu của Bộ Công Thương, đến hết quý III/2025, tổng số dư Quỹ BOG tại các doanh nghiệp đầu mối khoảng 5.600 tỷ đồng.

Thế nào là trạng thái bất ổn?

Theo Luật Giá 2023 có hiệu lực từ 1/7/2024, việc sử dụng Quỹ BOG không còn được thực hiện thường xuyên trong mỗi kỳ điều hành giá như trước đây.

Theo đó, Khoản 9, Điều 4, Luật giá 2023 quy định: Bình ổn giá là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện các giải pháp, biện pháp theo quy định của Luật này nhằm ổn định giá hàng hóa, dịch vụ khi có biến động bất thường về giá trong một khoảng thời gian nhất định.

Khoản 10 giải thích: Biến động bất thường về giá là hiện tượng mặt bằng giá thị trường của hàng hóa, dịch vụ tăng quá cao hoặc giảm quá thấp so với mặt bằng giá thị trường của một thời kỳ nhất định trước đó.

Bà Nguyễn Thúy Hiền, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) phân tích, việc kích hoạt Quỹ BOG hiện phải được xem xét trong tổng thể các biện pháp điều hành giá. Trước khi đề xuất sử dụng quỹ, cơ quan quản lý phải đánh giá xu hướng biến động giá, mức độ ảnh hưởng tới kinh tế vĩ mô, lạm phát, cũng như tác động tới hoạt động sản xuất và tiêu dùng. Khi giá xăng dầu mới tăng trong một kỳ điều hành, dữ liệu vẫn chưa đủ để kết luận rằng thị trường đã bước vào trạng thái bất ổn cần can thiệp bằng quỹ.

Một yếu tố khác là sự thay đổi trong tư duy điều hành giá xăng dầu. Những năm trước đây, quỹ thường được sử dụng để giảm bớt mức tăng trong từng kỳ điều chỉnh giá, qua đó làm "mềm" biến động của thị trường. Nhưng với cơ chế điều hành giá hiện nay, khi thường xuyên cập nhật theo biến động quốc tế, giá xăng dầu trong nước đã bám sát hơn với giá thế giới. Điều này khiến vai trò của Quỹ BOG giảm dần, từ công cụ can thiệp thường xuyên chuyển thành biện pháp dự phòng khi thị trường xuất hiện cú sốc lớn.

Khi nào được mở "van" Quỹ bình ổn giá ?

Thay vì là công cụ được kích hoạt gần như mỗi lần giá tăng, Quỹ BOG hiện được giữ như "van an toàn" cho những tình huống thị trường biến động thật sự bất thường, có nguy cơ tác động mạnh đến ổn định kinh tế vĩ mô và đời sống xã hội.

Tại Dự thảo Thông tư hướng dẫn Nghị định kinh doanh xăng dầu do Bộ Công Thương chủ trì soạn thảo, Bộ đề xuất xác lập ngưỡng cụ thể để kích hoạt cơ chế bình ổn giá xăng dầu.

Cụ thể, việc bình ổn, bao gồm cả việc sử dụng Quỹ BOG, sẽ được xem xét khi giá bán lẻ xăng dầu trong nước tăng liên tiếp trong một tháng với mức cộng dồn từ 20% trở lên và có nguy cơ ảnh hưởng tới kiểm soát lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô và đời sống người dân.

Khi xuất hiện tình huống này, Bộ Công Thương sẽ phối hợp với Bộ Tài chính và các cơ quan liên quan phân tích diễn biến thị trường, cung cầu, giá thế giới, tồn kho và nhu cầu tiêu thụ để báo cáo Chính phủ quyết định việc áp dụng biện pháp bình ổn.

Dự thảo cũng đưa ra cách tiếp cận mới trong điều hành giá. Đó là, việc theo dõi biến động thị trường sẽ dựa trên dữ liệu giá bán lẻ do các thương nhân đầu mối công bố, trong đó nhóm doanh nghiệp có sản lượng tiêu thụ chiếm hơn 70% thị trường được dùng làm cơ sở đại diện để đánh giá mặt bằng giá.

Trao đổi với Nhadautu.vn, Luật sư Trương Thanh Đức, Giám đốc Công ty Luật ANVI cho rằng quy định như dự tháo là "sai cơ bản từ gốc đến ngọn". Ông đặt vấn đề: "Tăng 20% trở lên thì dùng quỹ. Dùng hết quỹ, nếu giá giảm thì không sao, nhưng nếu giá vẫn giữ nguyên, thậm chí tăng lên 30% thì sao? Hoàn toàn có thể xảy ra tình huống lúc giá cao vừa thì bình ổn, lúc giá cao hơn nữa thì hết Quỹ BOG".

Giám đốc Công ty Luật ANVI cho rằng, bản chất Quỹ BOG giống kiểu một khoản thuế để điều tiết giá, hoàn toàn cho Nhà nước quyết định mức và thời điểm thu, chi.

"Lúc giá hạ thì trích lập quỹ, không giới hạn, lúc giá cao thì chỉ sử dụng trong số đã thu với hy vọng bình ổn giá. Liệu Quỹ BOG có cần thiết nữa không khi có thể xảy ra cạn quỹ, âm quỹ, tức bỏ việc bình ổn bất cứ lúc nào, thậm chí vào lúc cần nhất? Vậy sao Nhà nước không dùng công cụ thuế hiệu quả, thiết thực và chắc chắn hơn: Giá hạ thì thu thêm thuế, giá cao thì hạ, thậm chí miễn thuế. Khi đó, tổng số tiền có thể thu nhiều hơn, nhưng cũng có thể giảm nhiều hơn, vì mục tiêu ổn định kinh tế vĩ mô, hỗ trợ kinh doanh và tiêu dùng", vị luật sư đặt vấn đề.

Do đó ông khuyến nghị, cần bỏ Quỹ BOG và thay vào đó, Nhà nước điều hành bằng chính sách thuế.

"Xăng dầu là mặt hàng đặc biệt thiết yếu cho sản xuất và tiêu dùng, nên cần xem xét ngay việc bỏ bớt và linh hoạt tăng giảm thuế xuất với cả 3 loại thuế nhập khẩu, bảo vệ môi trường và giá trị gia tăng. Khác với việc phải tận thu trong nhiều năm trước, số thuế thu được mấy năm nay tăng rất mạnh và vượt xa chỉ tiêu. Miễn, giảm thuế xăng dầu không chỉ nhằm duy trì sản xuất, ổn định vĩ mô mà còn là điều kiện quan trọng để gia tăng chuỗi giá trị, nuôi dưỡng nguồn thu để thu được nhiều thuế hơn từ hiệu quả và giá trị gia tăng của nền kinh tế", Luật sư Đức khuyến nghị.