Phát triển tài chính số toàn diện: Chất lượng tiếp cận và sử dụng là thước đo mới

Tại Việt Nam, sau giai đoạn triển khai Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, tài chính số toàn diện đang bước sang yêu cầu phát triển mới. Quyết định số 149/QĐ-TTg đặt mục tiêu đến cuối năm 2025 có ít nhất 80% người trưởng thành có tài khoản giao dịch tại ngân hàng hoặc các tổ chức được phép khác, tạo nền tảng quan trọng cho việc mở rộng dịch vụ tài chính chính thức (Thủ tướng Chính phủ, 2020).

Đến năm 2026, khi tài khoản ngân hàng, thanh toán số và ngân hàng số đã trở nên phổ biến hơn, trọng tâm cần chuyển từ mở rộng độ bao phủ sang nâng cao chất lượng sử dụng, bảo đảm an toàn giao dịch, bảo vệ dữ liệu cá nhân và củng cố niềm tin của người dùng.

Thực tế cho thấy nhiều tổ chức tín dụng đã đẩy mạnh số hóa quy trình, phát triển ứng dụng ngân hàng số, triển khai định danh khách hàng điện tử và mở rộng hệ sinh thái thanh toán; trong khi người dân ngày càng quen với thanh toán không dùng tiền mặt trong đời sống hằng ngày, từ dịch vụ công, trường học, bệnh viện đến chợ dân sinh, cửa hàng nhỏ và hộ kinh doanh cá thể.

Các số liệu gần đây phản ánh rõ xu hướng này. Nhiều tổ chức tín dụng tại Việt Nam có tỷ lệ trên 90% giao dịch thực hiện trên kênh số. Đến cuối năm 2025, tỷ lệ người dân từ 15 tuổi trở lên có tài khoản tại ngân hàng đạt gần 89%. Trong năm 2025, giá trị thanh toán không dùng tiền mặt gấp khoảng 28 lần GDP; giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt tăng 42,21% về số lượng và 22,65% về giá trị so với năm 2024.

Đáng chú ý, giao dịch qua Internet tăng 53,95% về số lượng và 35,75% về giá trị; giao dịch qua điện thoại di động tăng 36,62% về số lượng và 20,07% về giá trị; riêng giao dịch qua mã QR tăng 50,94% về số lượng và 124,06% về giá trị. Những con số này cho thấy tài chính số đã không còn là xu hướng mới, mà đang trở thành một phương thức giao dịch phổ biến trong nền kinh tế.

Có thể thấy tài chính số ở Việt Nam đang chuyển từ trọng tâm "thanh toán không dùng tiền mặt" sang phát triển một hệ sinh thái tài chính số rộng hơn. Sự kiện Ngày Tài chính số 2026 với chủ đề "Thanh toán thông minh - Thúc đẩy tài chính số" cho thấy định hướng này khá rõ: thanh toán số là điểm khởi đầu, nhưng dữ liệu số, kết nối số và các dịch vụ tài chính số mới là những cấu phần quan trọng của giai đoạn phát triển tiếp theo (Thạch Bình, 2026).

Từ mở rộng độ bao phủ sang nâng cao chất lượng sử dụng

Khi dữ liệu thanh toán, dữ liệu định danh và dữ liệu giao dịch được kết nối hiệu quả, các tổ chức tài chính có thể cung cấp dịch vụ với chi phí thấp hơn, tốc độ xử lý nhanh hơn và mức độ phù hợp cao hơn với từng nhóm khách hàng. Đây là cơ sở để phát triển các sản phẩm tài chính dành cho cá nhân, hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ, nhất là những nhóm trước đây còn gặp khó khăn khi tiếp cận dịch vụ tài chính chính thức.

Tuy nhiên, sự gia tăng nhanh về số lượng tài khoản và quy mô giao dịch chưa phản ánh đầy đủ chất lượng của tài chính số toàn diện. Vấn đề quan trọng hơn là người dân có sử dụng các dịch vụ đó thường xuyên, hiệu quả và an toàn hay không.

Trên thực tế, vẫn có một bộ phận người dân đã có tài khoản ngân hàng nhưng chưa sử dụng nhiều dịch vụ tài chính chính thức, hoặc mới chỉ dừng lại ở các giao dịch đơn giản như chuyển tiền, nhận tiền và thanh toán hóa đơn. Trong khi đó, các sản phẩm như tiết kiệm, tín dụng, bảo hiểm, quản lý tài chính cá nhân hay dịch vụ hỗ trợ kinh doanh còn chưa được khai thác đầy đủ. Điều này cho thấy tài chính số toàn diện không nên chỉ được nhìn nhận qua số lượng tài khoản, mà cần được đánh giá bằng mức độ sử dụng thực chất và lợi ích mà người dân nhận được.

Bên cạnh đó, khoảng cách về kỹ năng sử dụng công nghệ vẫn là một vấn đề đáng quan tâm. Người dân ở nông thôn, người cao tuổi, người có thu nhập thấp hoặc ít có điều kiện tiếp xúc với công nghệ có thể gặp khó khăn khi sử dụng ứng dụng ngân hàng, ví điện tử, xác thực giao dịch, bảo vệ thông tin cá nhân hoặc nhận diện các hình thức lừa đảo trực tuyến.

Khi dịch vụ tài chính ngày càng chuyển sang môi trường số, những hạn chế về kỹ năng công nghệ và hiểu biết tài chính có thể khiến một số nhóm người gặp bất lợi hơn trong tiếp cận và sử dụng dịch vụ tài chính chính thức. Vì vậy, phát triển tài chính số toàn diện không chỉ là mở rộng dịch vụ, mà còn phải giúp người dân có đủ kỹ năng để sử dụng dịch vụ đó một cách an toàn.

Một vấn đề khác có ý nghĩa nền tảng là an toàn dữ liệu và niềm tin của người dùng. Trong môi trường tài chính số, dữ liệu cá nhân, dữ liệu giao dịch và dữ liệu về hành vi tài chính được sử dụng ngày càng nhiều để định danh khách hàng, xác thực giao dịch, phòng chống gian lận, chấm điểm tín dụng và thiết kế sản phẩm phù hợp hơn. Các hình thức lừa đảo trực tuyến, giả mạo bằng trí tuệ nhân tạo, deepfake hoặc chiếm đoạt tài sản trên môi trường internet cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về bảo vệ người dùng. Do đó, tài chính số toàn diện không thể chỉ được đánh giá bằng tốc độ tăng trưởng giao dịch, mà cần được nhìn nhận trên cả các khía cạnh an toàn, minh bạch, công bằng và bảo vệ người tiêu dùng tài chính.

Về phương diện pháp lý, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện nền tảng cho phát triển tài chính số toàn diện.

Luật Giao dịch điện tử năm 2023, Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024 và Nghị định số 52/2024/NĐ-CP về thanh toán không dùng tiền mặt đã tạo cơ sở cho giao dịch điện tử, hoạt động ngân hàng số và hạ tầng thanh toán số phát triển an toàn hơn.

Bên cạnh đó, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 góp phần tăng cường bảo vệ quyền lợi người dùng và củng cố niềm tin trong môi trường số (Quốc hội, 2025).

Đáng chú ý, Nghị định số 94/2025/NĐ-CP về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực ngân hàng mở ra không gian thử nghiệm cho các mô hình tài chính số mới, qua đó góp phần cân bằng giữa đổi mới sáng tạo, kiểm soát rủi ro và bảo vệ người tiêu dùng (Chính phủ, 2025).

Từ thực trạng trên có thể thấy, tài chính số toàn diện ở Việt Nam đang chuyển từ giai đoạn mở rộng tiếp cận sang giai đoạn nâng cao chất lượng tiếp cận. Giai đoạn đầu tập trung vào gia tăng số lượng tài khoản, mở rộng thanh toán không dùng tiền mặt và thúc đẩy sử dụng kênh số.

Trong giai đoạn tiếp theo, trọng tâm cần chuyển mạnh hơn sang năng lực sử dụng dịch vụ của người dân, khả năng kết nối dữ liệu, an toàn giao dịch, bảo vệ người tiêu dùng và niềm tin vào hệ sinh thái tài chính số. Đây là sự chuyển dịch cần thiết để tài chính toàn diện không chỉ thể hiện qua các chỉ tiêu tăng trưởng, mà còn tạo ra giá trị thực chất trong đời sống kinh tế - xã hội.

Trong thời gian tới, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho thanh toán số, định danh điện tử, ngân hàng mở, chia sẻ dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân và công nghệ tài chính theo hướng đồng bộ, rõ ràng và phù hợp với sự thay đổi của công nghệ. Cùng với đó, giáo dục tài chính và tài chính số cần được triển khai rộng hơn, đặc biệt tại khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa và những nhóm còn hạn chế về điều kiện tiếp cận công nghệ.

Người dân không chỉ cần được hướng dẫn cách sử dụng ứng dụng ngân hàng hay ví điện tử, mà còn cần được trang bị kỹ năng nhận diện lừa đảo, quản lý thông tin cá nhân, kiểm soát chi tiêu, đánh giá khả năng trả nợ và hiểu rõ quyền lợi của mình khi sử dụng dịch vụ tài chính. Đây là điều kiện quan trọng để tài chính số toàn diện không chỉ mở rộng về phạm vi tiếp cận, mà còn phát triển an toàn, bền vững và thực chất hơn.

Tài chính số toàn diện là định hướng có ý nghĩa chiến lược đối với Việt Nam trong quá trình xây dựng nền kinh tế số và thúc đẩy tăng trưởng bao trùm. Thực trạng phát triển thời gian qua cho thấy Việt Nam đã đạt nhiều kết quả tích cực về mở rộng tài khoản, thanh toán không dùng tiền mặt và ngân hàng số.

Tuy nhiên, trọng tâm trong giai đoạn tới không nên chỉ dừng ở tốc độ số hóa hay quy mô giao dịch, mà cần hướng tới chất lượng tiếp cận và sử dụng, kết nối dữ liệu an toàn, bảo vệ người tiêu dùng và củng cố niềm tin số. Nói cách khác, tài chính số toàn diện không chỉ là vấn đề công nghệ, mà còn là vấn đề của quản trị, niềm tin và công bằng trong sử dụng dịch vụ tài chính.

(*) PGS.TS Lê Hải Trung - Phó trưởng khoa Ngân hàng, Học viện Ngân hàng

NCS. Nguyễn Thị Thu - Giảng viên chính Khoa Ngân hàng, Học viện Ngân hàng