Phát triển đồng bộ những mảnh ghép của thị trường vốn Việt Nam

Việc Ngân hàng Thế giới (WB) nâng Việt Nam từ nhóm quốc gia có thu nhập trung bình thấp lên nhóm thu nhập trung bình cao đánh dấu một cột mốc quan trọng trong tiến trình phát triển kinh tế. Tuy nhiên, cùng với cơ hội là những thách thức mới khi Việt Nam sẽ dần không còn đủ điều kiện tiếp cận các nguồn vốn ưu đãi từ WB và nhiều tổ chức tài chính quốc tế.

Trong khi đó, nhu cầu vốn cho giai đoạn phát triển mới là rất lớn. Theo Bộ Tài chính, tổng nhu cầu vốn của nền kinh tế giai đoạn 2026-2030 ước tính tối thiểu khoảng 38,5 triệu tỷ đồng. Ngân sách Nhà nước chỉ có thể đáp ứng khoảng 20%, tương đương hơn 7,7 triệu tỷ đồng, trong khi hơn 30 triệu tỷ đồng còn lại phải được huy động từ khu vực tư nhân và các nguồn vốn trong, ngoài nước.

Điều này đồng nghĩa với việc Việt Nam không thể tiếp tục dựa vào lợi thế "vốn rẻ" như trước, mà cần xây dựng một thị trường tài chính đủ hấp dẫn để dòng vốn quốc tế sẵn sàng chấp nhận mức lợi nhuận thấp hơn đổi lấy sự an toàn, minh bạch và triển vọng tăng trưởng dài hạn.

Thông điệp này cũng được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh tại Hội nghị toàn quốc quán triệt và triển khai Nghị quyết của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế FDI. Theo đó, Việt Nam không chỉ hướng tới mục tiêu trở thành điểm đến của các nhà máy sản xuất mà còn phải trở thành trung tâm huy động, phân bổ vốn, cung cấp dịch vụ tài chính, công nghệ và đổi mới sáng tạo của khu vực.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, phát triển thị trường vốn, nâng hạng thị trường chứng khoán, xây dựng các trung tâm tài chính quốc tế và bảo đảm an toàn hệ thống tài chính được xác định là những nhiệm vụ trọng tâm. Song hành với đó là yêu cầu nâng cao tính minh bạch, tăng cường bảo vệ nhà đầu tư, kiểm soát rủi ro dòng vốn và phòng chống các hành vi thao túng thị trường.

Những mảnh ghép đang được hoàn thiện

Sau gần ba thập kỷ phát triển, thị trường chứng khoán Việt Nam đã đạt quy mô đủ lớn để đảm nhận vai trò quan trọng hơn trong việc dẫn vốn cho nền kinh tế.

Theo Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN), đến cuối tháng 6, giá trị vốn hóa thị trường cổ phiếu đạt khoảng 10,57 triệu tỷ đồng, tương đương 82,3% GDP ước tính năm 2025. Đây là nền tảng quan trọng để thị trường từng bước giảm sự phụ thuộc của nền kinh tế vào tín dụng ngân hàng.

Cùng với sự gia tăng về quy mô, hạ tầng giao dịch cũng đang được hiện đại hóa. Hệ thống công nghệ KRX đã vận hành ổn định, tạo tiền đề cho việc triển khai nhiều sản phẩm và nghiệp vụ mới. Theo lộ trình của cơ quan quản lý, từ năm 2027, thị trường sẽ tiếp tục triển khai mô hình thanh toán bù trừ trung tâm (CCP), đồng thời nâng cấp hệ thống KRX nhằm tiệm cận các chuẩn mực của những thị trường phát triển.

Đây được xem là một trong những điều kiện quan trọng giúp thị trường chứng khoán Việt Nam nâng cao năng lực vận hành, cải thiện trải nghiệm của nhà đầu tư và đáp ứng tốt hơn các tiêu chí của các tổ chức xếp hạng quốc tế.

Tuy nhiên, quy mô lớn mới chỉ là một trong những mảnh ghép của thị trường vốn hiện đại. Để trở thành kênh dẫn vốn hiệu quả cho nền kinh tế, thị trường chứng khoán vẫn cần tiếp tục hoàn thiện nhiều cấu phần quan trọng khác, từ cơ cấu nhà đầu tư, nguồn vốn dài hạn, chất lượng doanh nghiệp niêm yết cho đến khuôn khổ pháp lý và các sản phẩm đầu tư.

Dòng vốn dài hạn và nhà đầu tư tổ chức

Nếu hạ tầng giao dịch và quy mô thị trường là nền móng thì cơ cấu dòng vốn mới là yếu tố quyết định sự phát triển bền vững của thị trường chứng khoán.

Hiện nay, dù số lượng tài khoản chứng khoán đã vượt 13,3 triệu, thị trường vẫn phụ thuộc chủ yếu vào dòng tiền của nhà đầu tư cá nhân. Theo Chủ tịch UBCKNN Vũ Thị Chân Phương, nhóm nhà đầu tư này hiện chiếm hơn 90% giao dịch trên thị trường, khiến biến động giá cổ phiếu dễ chịu tác động bởi yếu tố tâm lý và các cú sốc ngắn hạn.

Đây cũng là lý do cơ quan quản lý xác định một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong giai đoạn tới là tái cơ cấu nhà đầu tư theo hướng gia tăng tỷ trọng các định chế đầu tư chuyên nghiệp, phát triển mạnh các quỹ đầu tư, quỹ hưu trí, doanh nghiệp bảo hiểm và chuẩn hóa thị trường trái phiếu. Song song với đó là các chương trình nâng cao kiến thức nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán.

Khi dòng vốn dài hạn chiếm tỷ trọng lớn hơn, thị trường sẽ giảm tính đầu cơ, nâng cao khả năng chống chịu trước các biến động từ bên ngoài và thực hiện tốt hơn vai trò huy động vốn trung, dài hạn cho nền kinh tế.

Theo bà Nguyễn Thu Bình, Giám đốc Quản trị rủi ro Công ty Quản lý quỹ PVI (PVI AM), ngành quản lý quỹ Việt Nam hiện nay đã hình thành tương đối đầy đủ với 43 công ty quản lý quỹ, 123 quỹ đầu tư và tổng tài sản quản lý (AUM) vượt 800.000 tỷ đồng, tương đương khoảng 32 tỷ USD. Tuy nhiên, nếu đặt trong tương quan với quy mô nền kinh tế, dư địa phát triển vẫn còn rất lớn.

Hiện tỷ lệ AUM/GDP của Việt Nam mới đạt khoảng 6%, thấp hơn đáng kể so với Thái Lan (khoảng 20%), Malaysia (68%) hay Singapore (trên 100%). Khoảng cách này cho thấy ngành quản lý quỹ vẫn chưa thực sự phát huy vai trò là kênh tập hợp nguồn vốn dài hạn cho nền kinh tế.

Theo bà Bình, thay vì chỉ thành lập thêm các quỹ đầu tư mới, điều quan trọng hơn là xây dựng được một hệ sinh thái có khả năng tạo ra dòng vốn dài hạn cho thị trường. Muốn vậy, Việt Nam cần đồng thời hình thành quỹ hưu trí tự nguyện, mở rộng kênh phân phối sản phẩm đầu tư thông qua ngân hàng số và fintech, đồng thời đẩy mạnh cổ phần hóa, niêm yết doanh nghiệp và phát triển thêm các sản phẩm đầu tư như ETF trái phiếu, quỹ bất động sản (REIT) hay quỹ hạ tầng.

Kinh nghiệm từ Malaysia, Singapore, Hàn Quốc hay Anh đều cho thấy sự phát triển của thị trường vốn luôn gắn với ba yếu tố cốt lõi gồm nguồn vốn dài hạn, hệ thống nhà đầu tư tổ chức quy mô lớn và danh mục sản phẩm đầu tư đa dạng. Đây cũng là những mảnh ghép Việt Nam đang từng bước hoàn thiện trong chiến lược phát triển thị trường vốn đến năm 2030.

Tăng sức hút với dòng vốn quốc tế

Song song với việc củng cố nền tảng trong nước, thu hút dòng vốn ngoại tiếp tục được xem là một động lực quan trọng để nâng cao chất lượng và chiều sâu của thị trường chứng khoán.

Theo UBCKNN, cơ quan quản lý đang tiếp tục hoàn thiện nhiều cơ chế nhằm tạo thuận lợi hơn cho nhà đầu tư nước ngoài, trong đó có việc đơn giản hóa thủ tục theo Thông tư 68/2024/TT-BTC, nghiên cứu nới giới hạn sở hữu nước ngoài tại một số lĩnh vực, nâng cao chất lượng công bố thông tin và cải thiện tính minh bạch của thị trường.

Bên cạnh đó, nhiều sản phẩm mới cũng đang được nghiên cứu triển khai như quyền chọn, các công cụ phòng ngừa rủi ro tỷ giá, lãi suất, cùng với những thị trường mới như tài sản mã hóa hay tín chỉ carbon. Đồng thời, Việt Nam cũng đang xây dựng trung tâm tài chính quốc tế tại TP. HCM và Đà Nẵng với cơ chế chính sách đặc thù, vượt trội, có tính cạnh tranh quốc tế cao.

Đây được xem là những bước đi cần thiết để thị trường chứng khoán Việt Nam tiệm cận hơn với chuẩn mực quốc tế và đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của nhà đầu tư.

Ở góc độ nhà đầu tư nước ngoài, ông Huỳnh Tuần Khánh, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Quản lý Quỹ KIM Việt Nam cho biết các quỹ đầu tư quốc tế vẫn đánh giá tích cực triển vọng trung và dài hạn của Việt Nam nhờ nền tảng kinh tế vĩ mô ổn định, môi trường chính trị thuận lợi, dòng vốn FDI duy trì tăng trưởng và lợi thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Đặc biệt, nếu mục tiêu tăng trưởng GDP ở mức hai con số được duy trì trong những năm tới, đây sẽ là nền tảng quan trọng thúc đẩy tăng trưởng lợi nhuận doanh nghiệp, qua đó gia tăng sức hấp dẫn của thị trường chứng khoán đối với các quỹ đầu tư toàn cầu.

Tuy nhiên, theo ông Khánh, để dòng vốn quốc tế giải ngân mạnh hơn, thị trường vẫn cần tiếp tục hoàn thiện hai yếu tố quan trọng.

Thứ nhất là rút ngắn thời gian và đơn giản hóa thủ tục thành lập các quỹ đầu tư mới, giúp các nhà quản lý quỹ kịp thời nắm bắt cơ hội khi xuất hiện các thương vụ IPO hoặc phát hành riêng lẻ quy mô lớn.

Thứ hai là tiếp tục nâng cao chất lượng quản trị doanh nghiệp, tăng cường minh bạch và công bố thông tin đầy đủ, kịp thời. Đây vẫn là tiêu chí quan trọng nhất trong quyết định phân bổ vốn của các nhà đầu tư tổ chức quốc tế.

Tiếp tục hoàn thiện thể chế

Bên cạnh hạ tầng giao dịch và cơ cấu dòng vốn, khuôn khổ pháp lý được xem là một trong những mảnh ghép quan trọng nhất quyết định chất lượng phát triển của thị trường chứng khoán.

Theo Chủ tịch UBCKNN Vũ Thị Chân Phương, trong thời gian qua, cơ quan quản lý đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm hoàn thiện thể chế, cải cách thủ tục hành chính, hiện đại hóa hạ tầng và nâng cao hiệu quả giám sát thị trường.

Một trong những dấu ấn đáng chú ý là việc Chính phủ ban hành Nghị định số 245/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số quy định của Nghị định 155 hướng dẫn thi hành Luật Chứng khoán. Sau gần một năm triển khai, nhiều quy định mới đã phát huy hiệu quả khi rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, đơn giản hóa thủ tục hành chính, gắn hoạt động IPO với niêm yết và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp huy động vốn trên thị trường.

Đối với thị trường trái phiếu doanh nghiệp, Nghị định số 200/2026/NĐ-CP vừa được ban hành cũng được kỳ vọng sẽ tạo lập một môi trường phát hành minh bạch và chuyên nghiệp hơn. Tinh thần xuyên suốt của nghị định là tạo thuận lợi cho doanh nghiệp huy động vốn, đồng thời nâng cao trách nhiệm của tổ chức phát hành, bảo đảm việc sử dụng vốn đúng mục đích và tăng cường bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư.

Theo UBCKNN, việc tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý không nhằm siết chặt hoạt động huy động vốn mà hướng tới xây dựng một thị trường phát triển lành mạnh, nơi doanh nghiệp phát hành tuân thủ đầy đủ các quy định, minh bạch thông tin và thực hiện đầy đủ cam kết với nhà đầu tư. Khi niềm tin được củng cố, chi phí huy động vốn của doanh nghiệp cũng sẽ từng bước được cải thiện.

Trong giai đoạn tới, UBCKNN sẽ tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý và giám sát thị trường, hoàn thiện dự án Luật Chứng khoán (sửa đổi) cùng các văn bản hướng dẫn, đồng thời tăng cường thanh tra, xử lý nghiêm các hành vi thao túng, giao dịch nội gián và vi phạm công bố thông tin nhằm bảo đảm sự minh bạch, công bằng và kỷ cương của thị trường.

Xếp hạng tín nhiệm – mảnh ghép giúp giảm chi phí vốn

Nếu hạ tầng, pháp lý và chất lượng doanh nghiệp là những điều kiện cần thì xếp hạng tín nhiệm được xem là một trong những mảnh ghép cuối cùng giúp thị trường vốn vận hành hiệu quả hơn.

Theo ông Dominic Scriven, Chủ tịch Dragon Capital, thách thức của Việt Nam hiện nay không chỉ nằm ở quy mô nguồn vốn mà còn ở chi phí sử dụng vốn của doanh nghiệp.

Hiện Kho bạc Nhà nước có thể phát hành trái phiếu dài hạn với lãi suất khoảng 4% mỗi năm, trong khi nhiều doanh nghiệp phải chấp nhận mức lãi suất 10-12% đối với trái phiếu kỳ hạn ba năm và gần như rất khó huy động vốn với kỳ hạn dài hơn. Khoảng chênh lệch lớn này làm gia tăng chi phí tài chính và ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Theo Dragon Capital, để thu hẹp khoảng cách đó, thị trường cần phát triển mạnh hệ thống xếp hạng tín nhiệm. Đây không chỉ là công cụ đánh giá rủi ro mà còn giúp doanh nghiệp nâng cao tính minh bạch, tạo dựng niềm tin với nhà đầu tư và tiếp cận nguồn vốn với chi phí hợp lý hơn.

Đồng quan điểm, Moody's cho rằng xếp hạng tín nhiệm đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao mức độ minh bạch của thị trường, góp phần thu hút dòng vốn dài hạn, đặc biệt đối với các dự án hạ tầng và phát triển bền vững.

Theo chuyên gia kinh tế Trần Anh Tùng (Đại học Kinh tế - Tài chính TP.HCM), khi chất lượng thể chế được cải thiện, rủi ro quốc gia giảm xuống và thị trường vốn phát triển minh bạch hơn, chi phí vốn của cả nền kinh tế sẽ tự động giảm. Đây là lợi thế cạnh tranh mang tính dài hạn của một quốc gia có thu nhập trung bình cao.

Ở góc độ quản lý, Bộ Tài chính cũng xác định việc phát triển hệ thống xếp hạng tín nhiệm là một trong những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao chất lượng thị trường vốn. Cơ quan này đang khuyến khích các tổ chức xếp hạng tín nhiệm trong nước tăng cường hợp tác với các tổ chức quốc tế, qua đó từng bước đưa hoạt động xếp hạng tại Việt Nam tiệm cận các chuẩn mực toàn cầu.

Việc Việt Nam được nâng hạng lên thị trường mới nổi thứ cấp và bước vào nhóm quốc gia có thu nhập trung bình cao mở ra một giai đoạn phát triển mới, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với thị trường vốn.

Thực tế cho thấy, những mảnh ghép quan trọng của thị trường chứng khoán đang được hoàn thiện đồng thời. Từ hạ tầng giao dịch hiện đại, khuôn khổ pháp lý ngày càng tiệm cận thông lệ quốc tế, sự phát triển của các nhà đầu tư tổ chức và dòng vốn dài hạn đến việc nâng chuẩn quản trị doanh nghiệp, mở rộng sản phẩm đầu tư và phát triển hệ thống xếp hạng tín nhiệm, tất cả đều hướng tới mục tiêu xây dựng một thị trường minh bạch, an toàn và hiệu quả hơn.

Khi các cấu phần này vận hành đồng bộ, thị trường chứng khoán sẽ không chỉ đáp ứng các tiêu chí nâng hạng mà còn từng bước khẳng định vai trò là kênh dẫn vốn trung và dài hạn chủ lực cho nền kinh tế. Đây cũng sẽ là nền tảng quan trọng giúp Việt Nam thu hút dòng vốn quốc tế chất lượng cao, giảm dần sự phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng và tạo động lực cho mục tiêu tăng trưởng nhanh, bền vững trong giai đoạn tới.