Niềm tin và sự chân thành là nền móng vững chắc cho mọi quan hệ bền chặt

Những chuyến đi bắc cầu

Năm 1993 là dấu mốc quan trọng trong lĩnh vực kinh tế đối ngoại của Việt Nam. Tất cả các nhà tài trợ song phương tuyên bố nối lại viện trợ phát triển (ODA) cho Việt Nam. Tiếp theo là các tổ chức tài chính quốc tế. Sau khi Việt Nam thống nhất với các chủ nợ về lịch trình giải quyết các khoản nợ của Chính phủ tại Câu lạc bộ Paris, các khoản nợ tư nhân ở Câu lạc bộ London, Ngân hàng Thế giới (WB) cùng các nhà tài trợ đã thống nhất tổ chức Hội nghị Nhóm tư vấn Các nhà tài trợ cho Việt Nam (CG) vào tháng 12/1993, mở đường cho dòng vốn ODA vào Việt Nam trong nhiều năm tiếp theo. CG không chỉ là cánh cửa mở ra cho dòng vốn ODA liên tục tăng trưởng rót vào Việt Nam trong nhiều thập kỷ, là nguồn lực quan trọng trong phát triển kinh tế mà đây còn là nơi chia sẻ quan điểm, xây dựng lòng tin với các đối tác phương Tây vốn khác biệt nhiều về thể chế chính trị, văn hóa...

Được phân công phụ trách kinh tế đối ngoại, việc trước tiên của tôi ở lĩnh vực này là phối hợp với các chuyên gia của WB để chuẩn bị cho Hội nghị. Đây là hội nghị đầu tiên, Việt Nam chưa có kinh nghiệm nên Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) đã tài trợ một dự án hỗ trợ kỹ thuật để giúp ta chuẩn bị bản Báo cáo này. Các chuyên gia của WB cùng các chuyên gia của Ủy ban Kế hoạch nhà nước cùng phối hợp chuẩn bị. Sau đó, cùng với sự tài trợ của UNDP, Chính phủ tổ chức một đoàn đi vận động cho Hội nghị Tài trợ trước khi khai mạc một tháng. Đoàn do Bộ trưởng - Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch nhà nước Đỗ Quốc Sam dẫn đầu, có sự tham gia của WB và UNDP. Dù đi vòng quanh thế giới nhưng Bộ trưởng Đỗ Quốc Sam chỉ đi vé máy bay hạng phổ thông, theo tiêu chuẩn dự án do UNDP tài trợ.

Tháng 12/1993, Phó Thủ tướng Phan Văn Khải dẫn đầu đoàn Chính phủ Việt Nam tham dự Hội nghị Nhóm tư vấn Các nhà tài trợ tại Paris (Pháp). Hội nghị thành công tốt đẹp. Các nhà tài trợ cam kết tài trợ trong tài khóa đầu tiên 1,86 tỷ USD, một dòng vốn lớn đã khai thông. Quan hệ giữa chính phủ với các nhà tài trợ song phương và đa phương phát triển mạnh mẽ. CG tạo ra một kênh đối thoại chính sách thường niên giữa chính phủ và các nhà tài trợ, góp phần tích cực thúc đẩy tiến trình đổi mới ở Việt Nam.

Tại hội nghị CG lần thứ hai, tháng 11/1994, lần thứ ba, tháng 12/1995, các nhà tài trợ đã cam kết tài trợ trong hai năm 4,3 tỷ USD. Một nguồn vốn đầu tư quan trọng bằng ngoại tệ ổn định lâu dài đang tăng dần.

Năm 1993 cũng là năm có nhiều hoạt động đối ngoại mà tôi tham gia hoặc tham gia chuẩn bị nội dung làm việc. Đầu năm, Thủ tướng Võ Văn Kiệt lần đầu tiên đi thăm Nhật Bản, sau khi bạn tuyên bố nối lại viện trợ ODA cho Việt Nam vào cuối năm 1992, mở ra một bước phát triển mới giữa hai nước. Ngay sau đó, Nhật Bản thông báo dự án nâng cấp Bệnh viện Chợ Rẫy, Khoa Nông nghiệp Đại học Cần Thơ là các dự án đầu tiên được thực hiện bằng viện trợ không hoàn lại. Các dự án nâng cấp Quốc lộ 5, cầu trên Quốc lộ 1, cầu trên đường sắt Bắc Nam là các dự án đầu tiên được thực hiện bằng vốn vay từ OECF. Từ đó, Nhật Bản trở thành nhà tài trợ song phương lớn nhất cho Việt Nam. Đồng thời Nhật Bản tích cực hỗ trợ cho Việt Nam chuẩn bị cho hội nghị CG đầu tiên tại Paris tháng 12/1993.

Nhật Bản là nhà tài trợ lớn nhất, cần có sự vận động trực tiếp thường niên. Hàng năm, vào khoảng tháng 11, chúng tôi đều đi Nhật Bản. Tại đây, chúng tôi làm việc với 4 bộ: Ngoại giao, Tài chính, Công nghiệp và Thương mại (MITI), Kinh tế kế hoạch (EPA). Từ năm 2001, MITI và EPA nhập lại thành Bộ Kinh tế và Thương mại quốc tế (METI) thì chỉ còn làm việc với ba bộ. Trao đổi, làm việc với các tổ chức quản lý viện trợ phát triển của chính phủ Nhật Bản như JICA, OECF (sau này là JBIC) là việc thường xuyên. Làm việc với các nghị sĩ trong ủy ban ODA của Hạ viện là việc làm rất quan trọng. Đây là nơi quyết định tổng ngân sách viện trợ hàng năm và chính sách ưu tiên cho mỗi quốc gia nhận viện trợ. Tại Nhật Bản, chúng tôi cũng thường xuyên làm việc với Liên đoàn các tổ chức kinh tế Nhật Bản (Keidanren), một tổ chức kinh tế tư nhân có quyền lực kinh tế lớn, thường được ví là Nghị viện về kinh tế của Nhật Bản.

Lobby đúng nghĩa là vận động bên hành lang

Tháng 11/1996, Thủ tướng Chính phủ giao tôi làm trưởng đoàn đi vận động viện trợ tại Nhật Bản. Từ đó về sau, đây được coi là công việc thường niên của Bộ KH&ĐT. Chuyến đi đã để lại những kỷ niệm không quên về sự chân thành và những bài học về xây dựng niềm tin dựa trên sự chân thành, hiểu biết lẫn nhau.

Các bạn Nhật Bản gợi ý, đây là chuyến đi sau Đại hội Đảng lần thứ VIII, nên nhân dịp này giới thiệu về chính sách phát triển kinh tế trong 5 năm tới và các yêu cầu trợ giúp từ phía Nhật Bản. Đến Tokyo, chúng tôi bắt đầu một lịch trình dày đặc với Bộ Tài chính, Ngoại giao, METI, làm việc với JICA, JBIC. Chiều 26/11/1996, một người quen là hạ nghị sĩ Kyuma Fumio vừa được bổ nhiệm làm Cục trưởng Cục Phòng vệ (tương đương Bộ trưởng Bộ Quốc phòng) mời ăn tối và tiếp cả đoàn. Ông Obuchi Keizo, Phó chủ tịch đảng Dân chủ tự do (LDP) cũng đến dự. Trong bữa ăn, ông Obuchi đã trao đổi với tôi rất nhiều về tình hình Việt Nam sau Đại hội VIII, triển vọng quan hệ Việt - Nhật... Ông Obuchi đã để lại ấn tượng sâu sắc về một con người chân thành, thẳng thắn, cởi mở và quyết đoán. Tháng 7/1998, ông trở thành Thủ tướng Nhật Bản, một vị thủ tướng nổi tiếng.

Các nghị sĩ Nhật Bản, trực tiếp là hạ nghị sĩ Yamazaki, Chủ tịch liên minh nghị sĩ hữu nghị Nhật Việt, cũng đã tư vấn cho đoàn cách làm mà tôi thấy là cực kỳ hiệu quả: Vận động hành lang ngay khi Ủy ban ODA của Quốc hội Nhật Bản giải lao. Và chúng tôi đã đến Quốc hội Nhật Bản, ngồi ngoài hành lang chờ Ủy ban ODA đang họp trong nghị trường. Đến giờ giải lao, ông Yamazaki ra khỏi phòng đầu tiên. Khi thấy tôi, làm như tình cờ gặp, ông giơ hai tay ra đón và reo lên: Ồ, Fuku Việt Nam (Phúc Việt Nam). Sau đó ông giới thiệu tôi với các nghị sĩ khác trong Ủy ban, giới thiệu về mục đích chuyến đi, đề nghị mọi người đặt câu hỏi liên quan đến vốn ODA cho Việt Nam. Cuộc gặp ở hành lang Quốc hội Nhật Bản trở thành khuôn mẫu, từ đó về sau Bộ KH&ĐT vẫn dùng cách này để vận động ODA ở Hạ viện Nhật Bản. Đúng là vận động hành lang, đúng là lobby. Nhưng là lobby với những tình cảm chân thành của những người bạn.

Những bữa trưa nhà bếp tập thể kết nối tình thâm

Cuối năm 1993, Nhật Bản thông báo một số dự án lớn được chuẩn bị cho tài trợ: các dự án nhiệt điện Phả Lại, Phú Mỹ, các dự án giao thông có quy mô lớn, các dự án về y tế, giáo dục... Khối lượng công việc của các cơ quan quản lý viện trợ Nhật Bản ngày càng nhiều. JICA là cơ quan quản lý viện trợ không hoàn lại và OECF là cơ quan quản lý vốn vay. Thời gian đầu, Văn phòng OECF đặt ngay tại trụ sở Bộ KH&ĐT. Văn phòng chỉ có hai người Nhật Bản Tanabe - Trưởng đại diện và Tsuno. Buổi trưa, cả hai cùng ăn trưa tại nhà ăn của Bộ. Cơm Việt Nam gồm các món thịt kho, cá kho, trứng tráng, đậu phụ rán và rau muống. Tôi nói với các bạn Nhật: “Còn kém xa cơm hộp Nhật Bản!”. Tình cảm thân thiết như người một nhà!

Năm 1997, Tanabe và Tsuno đều về Tokyo, về lại OECF. Tsuno làm trưởng phòng Việt Nam. Tanabe làm trưởng một đơn vị nghiệp vụ cũng liên quan đến các khoản viện trợ cho Việt Nam. Cả hai vẫn thường xuyên cùng các cộng sự qua lại Việt Nam, tạo thành nhóm Việt Nam trong OECF. Rồi OECF nhập thành JBIC. Cả nhóm vẫn thế. Nhóm Việt Nam đã tạo thuận lợi rất nhiều cho chúng tôi trong các kỳ đi Nhật vận động viện trợ cũng như triển khai các dự án viện trợ. Năm 2002, tôi làm Bộ trưởng, quan hệ vẫn mật thiết như xưa. Mỗi lần sang Nhật Bản lại gặp những người trong nhóm. Ngoài thời gian làm việc, gặp ngày nghỉ, Tanabe và Tsuno lại đưa tôi đi thăm vùng ngoại ô Tokyo.

Tháng 10/2008, các nguồn viện trợ của Nhật Bản (cả vốn vay và cho không) được thống nhất điều phối chung trong JICA. Tsuno sang làm Trưởng đại diện JICA tại Hà Nội. Thời gian này, Nhật Bản ưu tiên giúp ta xây dựng các dự án hạ tầng giao thông và năng lượng có quy mô lớn để hướng tới mục tiêu phát triển lâu dài. Đó là các dự án cầu Cần Thơ, sân bay Nội Bài, cầu Nhật Tân và đại lộ Võ Nguyên Giáp. Tôi và Tsuno lại càng có nhiều thời gian làm việc cùng nhau. Dự án nhiều, công việc vẫn triển khai nhanh. Mỗi kỳ hội nghị CG thường niên, phía Nhật Bản lại có những tiếng nói mạnh mẽ ủng hộ Việt Nam.

Các nhà tài trợ biết là tháng 8/2011, tôi sẽ nghỉ hưu nên tháng 6/2011, Hội nghị CG được tổ chức tại Hà Tĩnh quê hương tôi để chia tay. Trong bữa tiệc cuối kỳ họp cũng là tiệc chia tay, Tsuno đã hát, hát bài Diễm xưa. Rất hay. Rất rõ lời. Nhiều người khẽ hát theo. Khi đến câu cuối: Để người phiêu lãng quên mình lãng du, Tsuno ứa lệ. Tôi cũng phải lấy khăn chấm nước mắt.