Những doanh nghiệp đầu tiên của thời kỳ Đổi mới: Hạt giống của thị trường

Không ai có thể hình dung rằng quyết định ấy sau này sẽ khai sinh FPT - tập đoàn công nghệ tư nhân hàng đầu Việt Nam và là một trong những biểu tượng rực rỡ nhất của nền kinh tế hậu Đổi Mới.

Nhưng câu chuyện của FPT không phải ngoại lệ. Đó là câu chuyện của cả một thế hệ doanh nhân Việt Nam xuất hiện ngay sau khi Đại hội VI năm 1986 mở ra không gian kinh tế đa thành phần. Họ không có nhiều vốn, chưa có kinh nghiệm vận hành theo logic thị trường, cũng chưa có một hành lang pháp lý đầy đủ để dựa vào. Điều họ có, quan trọng hơn mọi nguồn lực vật chất, là khả năng nhận ra thời điểm lịch sử đang thay đổi.

Chính từ những con người như vậy, những hạt giống đầu tiên của thị trường Việt Nam đã nảy mầm.

Thể chế mở đường: Từ khe cửa hẹp đến đại lộ thị trường

Để hiểu sự ra đời của những doanh nghiệp đầu tiên thời Đổi Mới, cần đặt chúng trong bối cảnh thể chế. Trước năm 1986, kinh tế tư nhân gần như không có không gian phát triển. Cấu trúc nền kinh tế chủ yếu dựa trên khu vực nhà nước và hợp tác xã, trong khi sáng kiến kinh doanh cá nhân bị giới hạn rất mạnh.

Bước ngoặt đầu tiên đến từ Quyết định 27-HĐBT năm 1988, khi kinh tế tư nhân bắt đầu được thừa nhận một cách chính thức hơn. Tiếp đó, Luật Công ty và Luật Doanh nghiệp tư nhân năm 1990 đã tạo nên hành lang pháp lý đầu tiên cho hàng chục nghìn doanh nghiệp ra đời.

Bước ngoặt mang tính bùng nổ thực sự là Luật Doanh nghiệp 1999. Tinh thần “người dân được kinh doanh những gì pháp luật không cấm” đã cởi trói cho khu vực tư nhân, mở ra làn sóng thành lập doanh nghiệp mới trên phạm vi cả nước. Trong giai đoạn 2000–2006, GDP Việt Nam tăng gấp đôi, từ hơn 31 tỷ USD lên hơn 66 tỷ USD, với tốc độ tăng trưởng bình quân trên 7% mỗi năm.

Hai cột mốc 1990 và 1999 giống như hai nhát cuốc lớn khai phá mảnh đất trù phú của kinh tế tư nhân. Nhưng trước khi luật pháp thực sự thành hình, đã có những người tiên phong cắm cuốc đi trước.

FPT: khi trí tuệ bước vào thị trường

Trong lịch sử doanh nghiệp Việt Nam, FPT là trường hợp tiêu biểu cho mô hình trí tuệ chuyển hóa thành tư bản.

Tháng 6/1986, khi còn làm việc tại Viện Cơ học, ông Trương Gia Bình thành lập Nhóm Trao đổi Nhiệt và Chất với mong muốn tìm nguồn lực tài chính để duy trì hoạt động nghiên cứu. Hai năm sau, từ nhu cầu triển khai hợp đồng cung cấp máy tính cho Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô, ông quyết định thành lập một công ty trực thuộc cơ quan nhà nước cấp bộ, có chức năng kinh doanh, xuất nhập khẩu và chuyển giao công nghệ.

Tháng 10/1990, doanh nghiệp này chính thức mang tên Công ty Phát triển và Đầu tư Công nghệ - FPT.

Hành trình của FPT từ đó là bản đồ mở rộng không ngừng của kinh tế tri thức Việt Nam. Cuối năm 1990, công ty ký hợp đồng phần mềm thương mại đầu tiên: hệ thống đặt vé cho Hàng không Việt Nam. Sau đó, FPT tiếp tục tham gia vào loạt dự án tin học hóa trong ngân hàng, tài chính công, viễn thông và điện lực. Đến năm 1999, công ty bước chân vào lĩnh vực xuất khẩu phần mềm, đặt nền móng cho vị thế toàn cầu sau này.

Câu chuyện của FPT chứng minh một luận điểm quan trọng: thể chế không chỉ bảo vệ doanh nghiệp, mà còn có thể sinh ra doanh nghiệp. Nếu không có Đổi Mới, nhóm trí thức ấy có thể vẫn chỉ là một nhóm nghiên cứu khép kín trong viện. Chính không gian kinh doanh được mở ra đã biến tri thức thành năng lực thị trường.

Vinamilk: Doanh nghiệp nhà nước học logic sinh tồn của thị trường

Nếu FPT đại diện cho khu vực trí thức bước vào kinh doanh, thì Vinamilk phản ánh một mô hình chuyển hóa khác: doanh nghiệp nhà nước học cách vận hành theo logic thị trường.

Ngày 20/8/1976, Công ty Sữa - Cà phê Miền Nam được thành lập trên cơ sở tiếp quản ba nhà máy cũ sau năm 1975. Bối cảnh lúc đó vô cùng khó khăn: máy móc cũ kỹ, nguyên liệu thiếu hụt, nền kinh tế chịu tác động nặng nề của cấm vận.

Điều đáng chú ý là ngay trong thời bao cấp, Vinamilk đã sớm hình thành tư duy sinh tồn gần với doanh nghiệp tư nhân hiện đại. Công ty xuất khẩu bánh kẹo và sữa đặc sang Liên Xô, Đông Âu để đổi lấy ngoại tệ, sau đó dùng nguồn tiền này nhập sữa bột phục vụ sản xuất trong nước.

Dấu mốc quan trọng là năm 1989, khi Vinamilk phục hồi thành công nhà máy sữa bột Dielac bằng đội ngũ kỹ sư Việt Nam, giúp Việt Nam lần đầu chủ động nguồn sữa bột trẻ em. Đây không chỉ là thành tựu kỹ thuật mà còn là biểu hiện rõ nét của tư duy tự chủ dòng tiền, tối ưu chi phí và quản trị hiệu quả.

Bước ngoặt lớn tiếp theo đến năm 2003, khi Vinamilk cổ phần hóa. Từ đây, doanh nghiệp tăng tốc mạnh mẽ, trở thành thương hiệu sữa dẫn đầu thị trường nội địa và hiện diện tại hơn 60 quốc gia.

Từ một nhà máy cũ nát tiếp quản sau chiến tranh đến một thương hiệu toàn cầu, Vinamilk là minh chứng rằng Đổi Mới không chỉ tạo cơ hội cho tư nhân, mà còn giúp doanh nghiệp nhà nước học cách lớn lên bằng kỷ luật của thị trường.

Kinh Đô: ý chí thị trường thuần túy của doanh nhân Việt

Nếu FPT là câu chuyện của trí thức, Vinamilk là câu chuyện của chuyển hóa thể chế, thì Kinh Đô là biểu tượng của bản năng thị trường thuần túy.

Năm 1993, hai anh em Trần Kim Thành và Trần Lệ Nguyên khởi nghiệp từ một cơ sở sản xuất bánh mì nhỏ tại Phú Lâm, Quận 6, TP.HCM, với vốn đầu tư 1,5 tỷ đồng và khoảng 70 lao động.

Nhìn thấy làn sóng snack Thái Lan đang chiếm lĩnh thị trường đầu những năm 1990, họ nhanh chóng nhập dây chuyền sản xuất snack của Nhật Bản với khoản đầu tư hơn 750.000 USD - một quyết định táo bạo trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam khi đó còn rất nhỏ.

Canh bạc ấy thành công. Nhờ mức giá phù hợp và khẩu vị gần gũi với người Việt, snack Kinh Đô nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường nội địa, đánh bật hàng ngoại nhập ở phân khúc đại chúng.

Sau hai thập kỷ, Kinh Đô phát triển thành tập đoàn thực phẩm lớn với hàng nghìn nhân sự, nhiều nhà máy và hệ sinh thái sản phẩm rộng khắp. Đỉnh cao là bánh trung thu, dòng sản phẩm từng chiếm hơn 70% thị phần cả nước.

Năm 2014, Kinh Đô bán 80% mảng bánh kẹo cho Mondelez International với giá 370 triệu USD. Với nhiều người, đó là sự “tiếc nuối” cho một thương hiệu Việt. Nhưng ở góc độ thị trường, đây là dấu mốc trưởng thành: một doanh nghiệp nội địa đủ lớn để trở thành mục tiêu M&A của tập đoàn đa quốc gia hàng đầu thế giới.

Hạt giống của thị trường và bài học cho hiện tại

Ba câu chuyện - FPT, Vinamilk, Kinh Đô - đại diện cho ba mô hình phát triển khác nhau của kinh tế Việt Nam thời Đổi Mới.

FPT là mô hình trí tuệ chuyển hóa thành tư bản tri thức.Vinamilk là mô hình doanh nghiệp nhà nước học cách vận hành như thị trường. Kinh Đô là mô hình doanh nhân gia đình với bản năng tiêu dùng đại chúng.

Điểm chung của họ là đều ra đời trong "khe hở lịch sử": Thời điểm Nhà nước bắt đầu mở cửa nhưng chưa hoàn thiện đầy đủ thể chế. Chính sự chưa hoàn thiện đó lại tạo ra không gian cho những người dám nghĩ, dám làm và dám chịu rủi ro.

Nhìn từ hiện tại, khi khu vực tư nhân đã trở thành một động lực tăng trưởng chủ yếu của nền kinh tế, có thể thấy rằng cội nguồn của sức sống ấy nằm ở những hạt giống được gieo từ cuối thập niên 1980 và đầu 1990.

FPT, Vinamilk, Kinh Đô không chỉ là những doanh nghiệp thành công. Họ là bằng chứng sống động cho một chân lý phát triển: Khi thể chế mở đường, doanh nhân sẽ không bỏ lỡ cơ hội. Và chính từ những cơ hội ban đầu ấy, thị trường Việt Nam đã được định hình.