Nhiều doanh nghiệp gỗ xuất khẩu vẫn phụ thuộc vào nguồn gỗ nhập khẩu

Ngày 23/7, Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp tổ chức Diễn đàn "Tháo gỡ vướng mắc, thúc đẩy phát triển nguyên liệu bền vững cho ngành gỗ chế biến sâu".

Phát biểu ý kiến tại hội thảo, ông Ngô Sỹ Hoài, Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST) cho biết, sau hơn 30 năm phát triển, ngành lâm nghiệp Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu quan trọng. Độ che phủ rừng được phục hồi lên trên 42%, đồng thời hình thành ngành công nghiệp chế biến gỗ có vị thế đáng kể trên thị trường thế giới.

Thành công này được tạo nên từ bốn động lực chính gồm: cải cách giao đất, giao rừng giúp hộ gia đình trở thành chủ thể đầu tư; sự phát triển của thị trường dăm gỗ; tiến bộ về giống cây trồng, đặc biệt là cây keo; cùng sự phát triển đồng thời của bốn nhóm sản phẩm gồm đồ gỗ, dăm gỗ, ván công nghiệp và viên nén.

Nhờ đó, kim ngạch xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ năm 2025 đạt 17,2 tỷ USD. Tuy nhiên, theo ông Hoài, mô hình tăng trưởng dựa trên rừng chu kỳ ngắn, gỗ nhỏ và lợi thế chi phí thấp đang dần chạm tới giới hạn.

Trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu lớn ngày càng yêu cầu cao về truy xuất nguồn gốc, chứng chỉ rừng, trách nhiệm môi trường, giảm phát thải carbon và chống mất rừng, ngành gỗ buộc phải chuyển sang mô hình phát triển dựa trên chất lượng thay vì sản lượng.

Theo số liệu của VIFOREST, tổng nhu cầu nguyên liệu quy đổi cho bốn nhóm sản phẩm xuất khẩu chủ lực năm 2025 khoảng 59,5 triệu m³, trong đó riêng dăm gỗ và viên nén đã chiếm tới 46,5 triệu m³, tương đương 78,1%; còn đồ gỗ xuất khẩu và ván công nghiệp chỉ chiếm khoảng 13 triệu m³, tương đương 21,9%.

"Điều này cho thấy ngành gỗ Việt Nam không thiếu sinh khối mà đang thiếu nguồn gỗ lớn có chất lượng cao phục vụ chế biến sâu", ông Hoài nhấn mạnh.

Theo Tổng thư ký VIFOREST, đây cũng là nguyên nhân khiến nhiều doanh nghiệp xuất khẩu vẫn thiếu nguyên liệu đạt chuẩn và phải phụ thuộc đáng kể vào gỗ nhập khẩu, làm gia tăng chi phí sản xuất và giảm khả năng cạnh tranh.

Phần lớn diện tích rừng trồng của hộ dân hiện vẫn được khai thác sau 3-5 năm. Gỗ thu được chủ yếu phục vụ sản xuất dăm gỗ, bột giấy hoặc viên nén, khó đáp ứng yêu cầu sản xuất đồ gỗ có giá trị gia tăng cao.

Nguyên nhân không phải người dân không muốn phát triển rừng gỗ lớn mà do quy mô đất nhỏ lẻ, áp lực tài chính và rủi ro cao. Việc kéo dài chu kỳ khai thác lên 7-15 năm đồng nghĩa với việc phải "chôn vốn" lâu hơn, trong khi tín dụng dài hạn, bảo hiểm rừng và cơ chế chia sẻ rủi ro vẫn còn hạn chế.

Theo đó, ông Hoài cho rằng, ngành lâm nghiệp cần chuyển mạnh từ tư duy "trồng cây rồi khai thác" sang "quản lý rừng", coi rừng là tài sản dài hạn thay vì cây trồng ngắn ngày. Người trồng rừng không chỉ bán sinh khối mà phải được hưởng giá trị từ chất lượng gỗ, chứng chỉ quản lý rừng và khả năng lưu giữ carbon.

Để thực hiện mục tiêu này, VIFOREST đề xuất phát triển tín dụng xanh phù hợp với chu kỳ rừng 7-15 năm; xây dựng bảo hiểm rừng; mở rộng chứng chỉ FSC, PEFC; đồng thời tăng cường liên kết giữa chủ rừng, hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến nhằm hình thành chuỗi giá trị khép kín.

Đổi mới công nghệ để nâng giá trị ngành gỗ

Ở góc độ nghiên cứu, TS. Nguyễn Đức Thành, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Công nghiệp rừng (Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam), cho rằng ngành gỗ Việt Nam hiện đứng trước yêu cầu phải thực hiện đồng thời hai nhiệm vụ: đổi mới công nghệ để nâng cao năng lực chế biến sâu và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu.

Theo ông, mặc dù năm 2025 xuất khẩu gỗ lần đầu vượt mốc 17 tỷ USD và năm 2026 ngành đặt mục tiêu đạt 19 tỷ USD, nhưng mô hình tăng trưởng hiện nay vẫn còn phụ thuộc nhiều vào gia công.

Đáng chú ý, khối doanh nghiệp FDI tuy không nhiều nhưng đang chiếm khoảng 46% kim ngạch xuất khẩu nhờ lợi thế về công nghệ, vốn và hệ thống phân phối. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp trong nước vẫn chủ yếu gia công theo đơn đặt hàng với biên lợi nhuận thấp.

Theo TS. Nguyễn Đức Thành, khi tỷ lệ nội địa hóa của ngành gỗ Việt Nam ở mức cao, đổi mới công nghệ sẽ giúp giữ lại phần giá trị lớn hơn trong nước, đồng thời nâng cao sức cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.

Ông cho rằng quá trình chuyển đổi cần dựa trên bốn trụ cột gồm: hiện đại hóa máy móc, thiết bị; số hóa quản trị và truy xuất nguồn gốc; phát triển nguồn nguyên liệu chất lượng cao; đồng thời tăng cường thiết kế, phát triển sản phẩm, tối ưu vật liệu và sản xuất xanh.

"Việc đáp ứng các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, giảm phát thải và chứng chỉ bền vững không còn là rào cản mà sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam", ông Thành nhận định.

Theo ông Thành, trong ngắn hạn doanh nghiệp cần rà soát công nghệ hiện có, đầu tư nguồn nhân lực và từng bước số hóa quản trị. Trong trung hạn cần đầu tư đồng bộ dây chuyền sản xuất, chuẩn hóa truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu riêng để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Từ góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Thế Mai, Tổng Giám đốc Công ty CP Lâm nghiệp Tháng Năm (Tập đoàn TH) cho biết, tình trạng thiếu hụt gỗ lớn trong nước đang ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của các doanh nghiệp chế biến sâu.

Phần lớn diện tích rừng trồng hiện nay vẫn là gỗ nhỏ, chu kỳ khai thác chỉ khoảng 3-4 năm, chủ yếu phục vụ sản xuất dăm gỗ xuất khẩu. Trong khi đó, các doanh nghiệp chế biến đồ gỗ, ván kỹ thuật hay nội thất xuất khẩu cần nguồn gỗ lớn có chu kỳ trên 7 năm.

"Doanh nghiệp chế biến sâu đang phải cạnh tranh gay gắt để thu mua nguyên liệu, nhiều đơn vị buộc phải nhập khẩu gỗ với chi phí cao, làm giảm sức cạnh tranh của sản phẩm Việt Nam", ông Mai cho biết.

Đại diện Công ty Tháng Năm cũng cho rằng chính sách hiện hành chưa tạo động lực đủ mạnh cho chế biến sâu khi dăm gỗ xuất khẩu chỉ chịu thuế xuất khẩu 2% và được hoàn thuế giá trị gia tăng, trong khi doanh nghiệp chế biến sâu phải chịu nhiều chi phí và nghĩa vụ tài chính hơn.

Do đó, doanh nghiệp đề nghị nghiên cứu điều chỉnh thuế xuất khẩu dăm gỗ theo lộ trình lên khoảng 5-10%; đồng thời xem xét áp dụng hạn ngạch xuất khẩu tại những khu vực có nguy cơ thiếu nguyên liệu cho sản xuất trong nước.

Bên cạnh đó, cần rà soát điều kiện pháp lý đối với các cơ sở thu mua, chế biến dăm gỗ; hỗ trợ nghiên cứu giống cây chu kỳ dài, khuyến khích kéo dài chu kỳ khai thác, mở rộng diện tích rừng có chứng chỉ FSC, PEFC và hoàn thiện cơ chế truy xuất nguồn gốc.

Theo các chuyên gia, nếu không nhanh chóng phát triển nguồn gỗ lớn trong nước và hoàn thiện chuỗi liên kết nguyên liệu, mục tiêu nâng cao giá trị gia tăng, giảm phụ thuộc vào gỗ nhập khẩu và đưa ngành gỗ Việt Nam phát triển theo hướng xanh, bền vững sẽ rất khó đạt được. Khi đó, thước đo thành công của ngành sẽ không còn là sản lượng khai thác hay kim ngạch xuất khẩu, mà là giá trị tạo ra trên mỗi hecta rừng, mỗi mét khối gỗ và mức độ tự chủ của nguồn nguyên liệu trong nước.