Mỹ dựng lại hàng rào thuế quan toàn cầu bằng công cụ pháp lý mới

Mỹ công bố áp thuế bổ sung từ 10-12,5% đối với hàng hóa nhập khẩu từ 60 nền kinh tế, bao gồm Việt Nam, nhằm thay thế khoản phụ thu toàn cầu sắp hết hiệu lực và củng cố cơ sở pháp lý cho chương trình thuế quan của chính quyền Trump.

Biện pháp mới cho thấy Nhà Trắng đang tìm cách duy trì một mức thuế nền đối với gần như toàn bộ hàng nhập khẩu, sau khi Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ phần lớn chương trình thuế quan trước đó của ông Trump theo Đạo luật Quyền hạn kinh tế khẩn cấp quốc tế (IEEPA) năm 1977.

Việt Nam thuộc nhóm chịu thuế 12,5%

Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) ngày 23/7 công bố các biện pháp cuối cùng sau 60 cuộc điều tra riêng biệt theo Mục 301 Đạo luật Thương mại năm 1974.

Theo quyết định mới, Mỹ áp mức thuế bổ sung 10% hoặc 12,5% đối với hàng hóa từ 60 nền kinh tế, tương ứng với hơn 80 quốc gia và vùng lãnh thổ do Liên minh châu Âu (EU) được tính là một nền kinh tế. Các đối tác nằm trong diện điều tra chiếm khoảng 99% thương mại của Mỹ.

Mức thuế Mục 301 cố định 10% được áp dụng đối với 17 nền kinh tế đã ban hành lệnh cấm nhập khẩu hàng hóa làm ra bằng lao động cưỡng bức, cam kết thực hiện biện pháp này trong thỏa thuận thương mại với Mỹ hoặc áp dụng cơ chế một phần nhằm ngăn nhập khẩu một số hàng hóa liên quan lao động cưỡng bức.

Các nền kinh tế còn lại nhìn chung chịu mức thuế bổ sung 12,5%, trừ một số đối tác được áp dụng cơ chế tính thuế riêng. Việt Nam thuộc nhóm chịu mức 12,5%, cùng với Trung Quốc, Úc, Brazil, Singapore, Thái Lan và Philippines.

Đối với từng mặt hàng từ EU và Đài Loan, tổng thuế tối huệ quốc và thuế bổ sung theo Mục 301 được giới hạn ở mức 10%. Nhật Bản, Hàn Quốc và Thụy Sỹ được áp dụng cơ chế tương tự với mức trần 12,5%.

Thuế mới có hiệu lực từ 0h01 ngày 24/7 theo giờ miền Đông Mỹ (tức 11h01 ngày 24/7 theo giờ Việt Nam), cùng thời điểm khoản phụ thu nhập khẩu toàn cầu 10% mà ông Trump áp dụng tạm thời hồi tháng 2 hết hiệu lực.

Mức thuế 12,5% không áp dụng đối với toàn bộ hàng hóa Việt Nam. Chính quyền Trump miễn thuế đối với một số nguyên liệu Mỹ không có đủ nguồn cung trong nước, dầu khí, phân bón, thực phẩm và các sản phẩm có nguy cơ gây gián đoạn lớn đối với nền kinh tế Mỹ.

Ô tô và phụ tùng, cùng các sản phẩm thép, nhôm, đồng thuộc diện áp thuế an ninh quốc gia theo Mục 232, được miễn khoản thuế bổ sung mới theo Mục 301, nhưng vẫn phải chịu thuế Mục 232 hiện hành.

USTR còn dự kiến thiết lập hạn ngạch thuế quan đối với một số sản phẩm dệt may từ Bangladesh, Campuchia, Indonesia và Malaysia nếu các sản phẩm này sử dụng bông hoặc nguyên liệu dệt của Mỹ.

Thay thế khoản thuế bị giới hạn thời gian

Đợt thuế mới được công bố đúng thời điểm khoản phụ thu nhập khẩu toàn cầu 10% mà ông Trump áp dụng hồi tháng 2 hết thời hạn.

Khoản phụ thu trước đó dựa trên Mục 122 Đạo luật Thương mại năm 1974, cho phép Tổng thống Mỹ áp thuế bổ sung để xử lý các vấn đề nghiêm trọng về cán cân thanh toán.

Tuy nhiên, công cụ này chỉ có thể được sử dụng tối đa trong 150 ngày nếu không được Quốc hội gia hạn.

Chính quyền ông Trump phải chuyển sang Mục 122 sau khi Tòa án Tối cao Mỹ kết luận Đạo luật Quyền hạn kinh tế khẩn cấp quốc tế không trao cho Tổng thống quyền áp thuế.

Phán quyết này làm mất hiệu lực phần lớn chương trình “thuế đối ứng” mà ông Trump áp dụng với lý do thâm hụt thương mại của Mỹ là một tình trạng khẩn cấp quốc gia.

Việc thuế Mục 301 có hiệu lực đúng thời điểm khoản phụ thu 10% hết hạn giúp chính quyền Mỹ tránh xuất hiện khoảng trống trong hàng rào thuế nhập khẩu.

Tác động kinh tế tức thời được đánh giá là tương đối hạn chế do phần lớn hàng hóa trước đó đã chịu mức thuế 10%. Tuy nhiên, chi phí đối với hàng hóa từ các nền kinh tế bị nâng lên 12,5%, trong đó có Việt Nam, sẽ tăng thêm 2,5 điểm phần trăm.

Căn cứ pháp lý khó bị thách thức hơn

Mục 301 là một trong những công cụ thực thi thương mại được Mỹ sử dụng thường xuyên, cho phép USTR điều tra các hành vi, chính sách hoặc thông lệ của nước ngoài bị cho là bất hợp lý, phân biệt đối xử hoặc gây trở ngại cho thương mại Mỹ.

Khác với quyền hạn khẩn cấp mà ông Trump sử dụng trước đây, Mục 301 quy định một quy trình cụ thể, gồm điều tra, tham vấn chính phủ nước ngoài, tiếp nhận ý kiến công chúng và tổ chức điều trần.

USTR bắt đầu 60 cuộc điều tra từ tháng 3/2026, tiếp nhận hàng nghìn ý kiến và tham vấn nhiều chính phủ trước khi đưa ra quyết định cuối cùng.

Quy trình này được đánh giá là giúp chính quyền Mỹ xây dựng hồ sơ hành chính đầy đủ hơn để bảo vệ biện pháp trước tòa án.

Thuế theo Mục 301 cũng không chịu giới hạn 150 ngày như Mục 122 và có thể được duy trì vô thời hạn. Tổng thống và USTR có quyền điều chỉnh mức thuế nếu một đối tác thay đổi chính sách.

Một quan chức cấp cao của chính quyền Mỹ cho biết các nền kinh tế có tiến bộ trong việc chống lao động cưỡng bức có thể được giảm thuế từ 12,5% xuống 10%.

Ấn Độ ban đầu được đề xuất chịu mức 12,5%, nhưng được chuyển xuống nhóm 10% sau khi thông qua quy định chống nhập khẩu hàng hóa được sản xuất bằng lao động cưỡng bức.

Tuy nhiên, chưa có nền kinh tế nào được Mỹ đánh giá là thực thi đầy đủ các biện pháp bảo vệ lao động để được đưa mức thuế về 0%.

Giới luật sư thương mại nhận định thuế Mục 301 có khả năng đứng vững trước các vụ kiện hơn, bởi luật trao cho USTR và Tổng thống quyền hạn tương đối rộng sau khi hoàn tất quá trình điều tra.

Tranh luận pháp lý có thể tập trung vào việc chính quyền Mỹ có chứng minh được rằng chính sách chống lao động cưỡng bức của các đối tác gây gánh nặng cho thương mại Mỹ hay không, cũng như mối liên hệ giữa vấn đề này với phạm vi hàng hóa bị áp thuế.

Trước mắt, chính quyền ông Trump đã đạt được mục tiêu duy trì mức thuế nền đối với gần như toàn bộ hàng nhập khẩu, đồng thời chuyển chương trình thuế quan sang một căn cứ pháp lý được đánh giá là khó bị bác bỏ hơn.

Ngày 2/6, USTR đề xuất áp thuế bổ sung 10%-12,5% đối với hàng hóa từ 60 nền kinh tế, trong đó có Việt Nam, trên cơ sở kết luận rằng các nền kinh tế này chưa ban hành hoặc thực thi hiệu quả các biện pháp ngăn chặn nhập khẩu hàng hóa được sản xuất bằng lao động cưỡng bức và qua đó làm cản trở thương mại Mỹ.

Trả lời câu hỏi của báo chí trước việc này, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng nêu rõ: "Kết luận điều tra về các hành vi lao động cưỡng bức của Cơ quan Đại diện thương mại Mỹ không phản ánh đúng thực tế và nỗ lực của Việt Nam trong phòng, ngừa, giảm thiểu lao động cưỡng bức".

Người phát ngôn nhấn mạnh, chủ trương nhất quán của Việt Nam là nghiêm cấm mọi hình thức lao động cưỡng bức, tuân thủ nghiêm túc các quy định của Tổ chức Lao động quốc tế, của các hiệp định thương mại tự do.

"Chủ trương này được quy định cụ thể trong các văn bản pháp luật, chương trình, kế hoạch hành động của Chính phủ, được đảm bảo thực hiện trên thực tế", bà Phạm Thu Hằng nói.