Một kỷ nguyên “kép”: AI rẻ - vàng, bạc đắt

Sự phát triển của AI, điện toán đám mây và dữ liệu lớn đã khiến tri thức dần mang tính “hạ tầng”, tương tự điện hay internet.

AI rẻ không còn giá trị, mà là chi phí cận biên để sử dụng và nhân rộng trí tuệ nhân tạo đang giảm rất nhanh. Trước đây, để thực hiện phân tích dữ liệu lớn, xây dựng mô hình dự báo hay tự động hóa quy trình, doanh nghiệp cần đội ngũ kỹ sư, hạ tầng máy chủ và phần mềm chuyên dụng với chi phí đầu tư ban đầu rất cao.

Chi phí xử lý một lượng dữ liệu tương đương đã giảm mạnh trong thập kỷ qua, trong khi năng lực tính toán tăng theo cấp số nhân. Các mô hình AI có thể được sao chép và triển khai trên quy mô toàn cầu gần như tức thời, khiến chi phí cho mỗi đơn vị “tri thức số” tiến gần về 0. Điều này làm thay đổi bản chất cạnh tranh: nếu trước đây năng lực phân tích là lợi thế độc quyền, thì hiện nay nhiều doanh nghiệp, thậm chí cá nhân, đều có thể tiếp cận công cụ trí tuệ ở trình độ cao với chi phí thấp.

Theo báo cáo của McKinsey & Company, AI tạo sinh có thể tự động hóa 60–70% các tác vụ hành chính và tri thức trong nhiều ngành nghề. Điều đó đồng nghĩa với việc phân tích tài chính có thể thực hiện trong vài giây; thiết kế, lập trình, viết nội dung có thể được hỗ trợ tức thời và nghiên cứu thị trường và dự báo dữ liệu không còn là đặc quyền của tập đoàn lớn.

Trong khi đó, Công ty kiểm toán hàng đầu thế giới PriceWaterhouse Coopers ước tính AI có thể đóng góp tới 15,7 nghìn tỷ USD cho kinh tế toàn cầu vào năm 2030, tương đương quy mô của nền kinh tế Trung Quốc hiện nay.

Khi tri thức có thể được sao chép với chi phí cận biên gần như bằng 0, giá trị của nó không biến mất, nhưng tính khan hiếm suy giảm. Và trong kinh tế học, chính sự khan hiếm mới quyết định giá trị dài hạn.

Tài nguyên hữu hạn trong thế giới tăng tốc

Trái ngược với phần mềm, tài nguyên thiên nhiên như vàng, bạc, lithium… không thể nhân bản bằng thuật toán.

Theo World Bank, nhu cầu các khoáng sản quan trọng cho chuyển đổi năng lượng, như lithium, cobalt, nickel và đất hiếm,  có thể tăng gấp nhiều lần trong vài thập kỷ tới. Xe điện, pin lưu trữ, tua-bin gió và hạ tầng điện thông minh đều phụ thuộc vào những vật liệu này.

Sản xuất pin xe điện cần lượng lithium cao gấp nhiều lần so với pin truyền thống. Chi phí khai thác tăng do tiêu chuẩn môi trường và mỏ dễ khai thác đã dần cạn kiệt. Ngoài khoáng sản, áp lực lên nước sạch, đất nông nghiệp và năng lượng cũng gia tăng khi dân số thế giới vượt 8 tỷ người.

Tuy vậy, các khoáng sản này không vô hạn. Một số nghiên cứu địa chất cho thấy nhiều loại khoáng sản sẽ bị khai thác đến mức giới hạn trong vài thập kỷ tới nếu tiêu thụ tiếp tục tăng.

Giá vàng, bạc trong thời gian gần đây cho thấy sức mạnh của tài nguyên hữu hạn.

Giá bạc ngày 29/1 cao kỷ lục với gần 120 USD/ounce. Đến ngày 16/2, giá kim loại quý này xuống còn 77 USD/ounce, tăng gần 140% so với cùng kỳ năm tước.

Ngày 29/1, giá vàng lên đến gần 5.454 USD/ounce, mức kỷ lục trong lịch sử, cho thấy tài sản kim loại quý được săn đón khi các nguồn lực hữu hình trở nên khan hiếm hơn. Ngày 16/2, giá vàng vẫn ở mức hơn 5.000 USD/ounce, tăng hơn 70% so với cùng kỳ năm ngoái.

Do chi phí nguyên liệu tăng, các ngành sản xuất có thể đối mặt với áp lực lạm phát cấu trúc. Khi nguyên vật liệu chiếm tỷ trọng lớn trong chi phí sản xuất, giá thành sản phẩm hoàn chỉnh cũng tăng theo, ảnh hưởng trực tiếp lên giá tiêu dùng.

Nếu lạm phát cấu trúc kéo dài, tài sản hữu hình như đất đai, kim loại quý, năng lượng có xu hướng được định giá lại cao hơn. Doanh nghiệp sẽ ưu tiên đầu tư vào kiểm soát nguồn cung hơn là chỉ mở rộng thị phần. Các quốc gia giàu tài nguyên có thể cải thiện vị thế thương mại và địa chính trị. Ngược lại, các nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu tài nguyên có thể đối mặt với áp lực cán cân thanh toán và tỷ giá.

Công nghệ làm dịu những cú sốc khan hiếm và giải bài toán lạm phát cấu trúc

Lịch sử kinh tế cho thấy công nghệ thường xuất hiện đúng lúc để làm dịu các cú sốc khan hiếm.

Thứ nhất, công nghệ thay thế vật liệu đang phát triển nhanh chóng: pin thể rắn, pin natri-ion hay vật liệu composite mới có thể giảm phụ thuộc vào lithium, cobalt hoặc niken. Ngành bán dẫn cũng liên tục tối ưu để sử dụng ít kim loại quý hơn trên mỗi đơn vị sản phẩm.

Thứ hai, tăng hiệu suất khai thác nhờ AI, tự động hóa và phân tích dữ liệu địa chất giúp nâng tỷ lệ thu hồi khoáng sản và giảm chi phí biên, kéo dài vòng đời mỏ.

Thứ ba, mô hình kinh tế tuần hoàn đang được nhiều quốc gia thúc đẩy nhằm giảm nhu cầu khai thác nguyên sinh bằng cách tái sử dụng, tái sản xuất và thiết kế sản phẩm theo hướng dễ tháo rời.

Cuối cùng, tái chế kim loại quý ngày càng đóng vai trò quan trọng: vàng, bạc và palladium trong thiết bị điện tử có thể được thu hồi với hiệu suất cao, tạo ra “mỏ đô thị” thay thế cho khai thác truyền thống.

Nếu những xu hướng này được triển khai ở quy mô lớn, áp lực khan hiếm tài nguyên có thể được giảm bớt đáng kể, làm chậm hoặc thậm chí đảo chiều chu kỳ tăng giá dài hạn của nhiều loại nguyên liệu.

Điểm cân bằng nằm ở chỗ nếu công nghệ như AI, vật liệu thay thế, tái chế, kinh tế tuần hoàn đủ nhanh và đủ quy mô, công nghệ có thể giảm cường độ sử dụng tài nguyên trên mỗi đơn vị GDP, tăng tỷ lệ tái chế kim loại quý, mở rộng nguồn cung thông qua thăm dò chính xác hơn

Nếu không, nền kinh tế toàn cầu sẽ bước vào một giai đoạn mà giới hạn vật lý trở thành biến số quyết định chính sách tiền tệ, chiến lược đầu tư và trật tự thương mại toàn cầu.