Mở thị trường hàng hóa phái sinh: Doanh nghiệp và nhà đầu tư được gì?

Chính phủ vừa ban hành Nghị quyết số 220/NQ-CP về việc thông qua chính sách của Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh (GDHHPS), thống nhất tên gọi của dự án luật là Luật GDHHPS.

Đây là bước quan trọng trong quá trình xây dựng một đạo luật chuyên ngành điều chỉnh thống nhất hoạt động GDHHPS tại Việt Nam, thay vì các quy định nằm phân tán trong nhiều lĩnh vực như hiện nay.

Theo định hướng được thông qua, 5 nhóm chính sách lớn bao quát từ hoàn thiện khuôn khổ pháp lý; phát triển thị trường phái sinh gắn với thị trường hàng hóa cơ sở; xây dựng hạ tầng giao dịch, thanh toán và quản trị rủi ro; đổi mới phương thức quản lý, tạo không gian thử nghiệm cho sản phẩm và mô hình mới; đến mở rộng kết nối với thị trường quốc tế.

Điểm đáng chú ý là mục tiêu của dự án Luật không dừng ở việc quản lý một loại hình giao dịch. Một thị trường hàng hóa phái sinh hoàn chỉnh còn có thể trở thành công cụ để doanh nghiệp quản trị biến động giá, tạo thêm nguồn thông tin tham chiếu cho hàng hóa cơ sở và mở rộng khả năng kết nối hàng hóa Việt Nam với thị trường quốc tế.

Tuy nhiên, những lợi ích này chưa xuất hiện ngay khi các chính sách xây dựng Luật được thông qua. Khả năng hiện thực hóa còn phụ thuộc vào thiết kế cụ thể của dự thảo Luật, các quy định về sản phẩm, chủ thể tham gia, ký quỹ, thanh toán bù trừ, kết nối thị trường và cơ chế kiểm soát rủi ro.

Doanh nghiệp có thể “khóa” rủi ro giá hàng hóa

Lợi ích rõ nhất của một thị trường hàng hóa phái sinh phát triển là cung cấp thêm công cụ phòng ngừa rủi ro biến động giá cho doanh nghiệp.

Với các doanh nghiệp sản xuất, xuất nhập khẩu và thương mại hàng hóa, giá nguyên liệu đầu vào hoặc giá sản phẩm đầu ra có thể thay đổi mạnh trong khoảng thời gian từ khi ký hợp đồng đến khi giao hàng. Biến động này có thể trực tiếp làm thay đổi biên lợi nhuận, thậm chí biến một hợp đồng đang có lãi thành thua lỗ.

Các công cụ phái sinh cho phép doanh nghiệp chủ động hơn trước rủi ro đó.

Thay vì hoàn toàn phụ thuộc vào mức giá thị trường tại thời điểm mua nguyên liệu hoặc bán hàng, doanh nghiệp có thể sử dụng các hợp đồng phù hợp để cố định hoặc giới hạn một phần rủi ro giá trong tương lai.

Với một doanh nghiệp cần mua lượng lớn nguyên liệu trong vài tháng tới, rủi ro là giá nguyên liệu tăng mạnh. Ngược lại, người sản xuất hoặc doanh nghiệp đã cam kết sản lượng nhưng chưa bán hàng lại đối diện rủi ro giá giảm. Thị trường phái sinh được thiết kế đúng chức năng sẽ tạo ra công cụ để hai nhóm chủ thể này phòng vệ trước những biến động bất lợi.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa với những ngành hàng có giá biến động mạnh và phụ thuộc lớn vào thị trường thế giới như cà phê, cao su, nông sản, kim loại hay nguyên liệu công nghiệp.

Định hướng xây dựng Luật vì vậy đặt thị trường phái sinh trong quan hệ chặt chẽ với thị trường hàng hóa cơ sở. Thị trường hàng hóa vật chất tạo ra nhu cầu phòng ngừa rủi ro, còn thị trường phái sinh cung cấp công cụ quản trị biến động giá.

Ở chiều ngược lại, thanh khoản và các giao dịch trên thị trường phái sinh còn có thể cung cấp thêm tín hiệu về kỳ vọng giá trong tương lai.

Đây là một giá trị không kém phần quan trọng đối với doanh nghiệp.

Khi có thêm một hệ thống giá tham chiếu minh bạch, doanh nghiệp có cơ sở tốt hơn để xây dựng kế hoạch mua nguyên liệu, tổ chức sản xuất, định giá hợp đồng, quản lý tồn kho và dự báo dòng tiền. Giá hình thành trên thị trường vì thế không chỉ phục vụ người giao dịch phái sinh mà có thể tác động trở lại quá trình ra quyết định của thị trường hàng hóa vật chất.

Để cơ chế này vận hành, dự án Luật cũng hướng tới phát triển đồng bộ hạ tầng hỗ trợ như kho bãi, quản lý hàng hóa, chứng thư kho và số hóa dữ liệu, qua đó tạo kết nối giữa hợp đồng giao dịch trên thị trường với hàng hóa thực.

Nếu thực hiện được, lợi ích của thị trường phái sinh đối với doanh nghiệp sẽ không đơn thuần là có thêm một nơi giao dịch, mà là có thêm một công cụ để bảo vệ biên lợi nhuận và quản trị hoạt động sản xuất kinh doanh.

Nhà đầu tư có thêm thị trường, nhưng không chỉ có cơ hội

Cùng với nhu cầu phòng ngừa rủi ro của doanh nghiệp là nhu cầu đầu tư và giao dịch của các chủ thể khác trên thị trường.

Một trong những định hướng đáng chú ý của dự án Luật là đa dạng hóa sản phẩm, phương thức giao dịch và mở rộng khả năng tham gia thị trường. Điều đó có thể tạo thêm một lớp tài sản để nhà đầu tư tiếp cận biến động giá của các loại hàng hóa, bên cạnh những kênh quen thuộc như cổ phiếu, trái phiếu hay các sản phẩm tài chính khác.

Đối với nhà đầu tư, hàng hóa còn có đặc điểm biến động theo những chu kỳ và yếu tố khác với thị trường cổ phiếu, như cung - cầu vật chất, mùa vụ, thời tiết, chi phí vận tải, tồn kho và diễn biến thương mại toàn cầu.

Sự xuất hiện của một thị trường được tổ chức đầy đủ hơn vì vậy có thể giúp nhà đầu tư mở rộng lựa chọn và đa dạng hóa danh mục.

Nhưng hàng hóa phái sinh cũng không phải một kênh đầu tư chỉ có cơ hội.

Đặc điểm sử dụng ký quỹ khiến quy mô vị thế giao dịch có thể lớn hơn số vốn thực bỏ ra. Khi giá đi đúng kỳ vọng, cơ chế này có thể khuếch đại lợi nhuận; nhưng khi thị trường đi ngược, mức thua lỗ cũng có thể tăng nhanh.

Đó là lý do việc mở rộng thị trường trong dự án Luật được đặt song song với yêu cầu nâng chuẩn về năng lực tài chính, quản trị, hệ thống quản lý rủi ro và điều kiện hoạt động của các tổ chức tham gia.

Một phần quan trọng khác là hạ tầng thanh toán bù trừ.

Các cơ chế về ký quỹ, thanh toán, quản lý tài sản bảo đảm và xử lý nghĩa vụ giữa các bên được định hướng hoàn thiện cùng với các thiết chế thanh toán bù trừ. Đây là lớp hạ tầng ít được nhà đầu tư nhìn thấy nhưng lại quyết định mức độ an toàn của thị trường, đặc biệt khi khối lượng và giá trị giao dịch tăng lên.

Một thị trường phái sinh chuyên nghiệp vì vậy không chỉ cần nhiều sản phẩm hơn. Nó còn cần cơ chế đủ mạnh để quản lý vị thế, tài sản ký quỹ, nghĩa vụ thanh toán và hạn chế rủi ro lan truyền khi một thành viên mất khả năng thực hiện nghĩa vụ.

Dự án Luật đồng thời hướng tới đổi mới phương thức quản lý nhà nước theo hướng phân cấp, phân quyền gắn với kiểm tra, giám sát và quản lý rủi ro; đơn giản hóa thủ tục hành chính và giảm chi phí tuân thủ.

Đáng chú ý, định hướng xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với những sản phẩm, mô hình, công nghệ hoặc phương thức giao dịch mới có thể tạo thêm không gian cho đổi mới.

Điều này đặc biệt quan trọng với một thị trường chịu tác động ngày càng lớn của công nghệ, dữ liệu và giao dịch điện tử. Thay vì phải chờ khung pháp lý hoàn chỉnh cho từng mô hình mới, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát có thể cho phép thị trường thử nghiệm trong phạm vi giới hạn, đồng thời giúp cơ quan quản lý đánh giá rủi ro trước khi mở rộng.

Từ phòng ngừa rủi ro đến câu chuyện hình thành giá hàng hóa Việt Nam

Một trong những điểm đáng chú ý nhất trong 5 nhóm chính sách là định hướng mở rộng kết nối quốc tế.

Dự án Luật hướng tới hoàn thiện khuôn khổ đối với GDHHPS có yếu tố nước ngoài, sự tham gia của chủ thể nước ngoài, giao dịch xuyên biên giới, kết nối với thị trường nước ngoài, đồng thời nghiên cứu các cơ chế niêm yết chéo và liên thông thị trường.

Nếu được hiện thực hóa, tác động có thể vượt ra ngoài phạm vi một kênh đầu tư mới.

Việt Nam là quốc gia sản xuất và xuất khẩu lớn đối với nhiều loại hàng hóa, trong đó có cà phê, cao su và nhiều mặt hàng nông sản. Tuy nhiên, với không ít mặt hàng, doanh nghiệp trong nước vẫn phải sử dụng mức giá hình thành tại các thị trường quốc tế làm cơ sở tham chiếu cho hoạt động mua bán.

Khoảng cách giữa một quốc gia có sản lượng hàng hóa lớn và khả năng tham gia vào quá trình hình thành giá là vấn đề đáng chú ý.

Một thị trường hàng hóa phái sinh đủ thanh khoản, có hệ thống giao nhận hàng hóa, kho bãi và tiêu chuẩn chất lượng đồng bộ, đồng thời được kết nối với các thị trường quốc tế có thể tạo điều kiện để hàng hóa Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi hình thành giá.

Mục tiêu lớn vì vậy không chỉ là đưa nhà đầu tư Việt Nam ra giao dịch với thế giới, mà còn là từng bước đưa hàng hóa Việt Nam vào hệ thống giao dịch và tham chiếu giá của thế giới.

Với doanh nghiệp xuất khẩu, điều đó có thể mở rộng khả năng phòng ngừa rủi ro, tiếp cận các sản phẩm giao dịch và thông lệ quản trị tiên tiến hơn. Với thị trường trong nước, kết nối quốc tế cũng có thể làm tăng tính minh bạch và khả năng so sánh của giá hàng hóa.

Dù vậy, để đi từ kết nối giao dịch tới khả năng tham gia hình thành giá là một chặng đường dài.

Điều này đòi hỏi không chỉ một đạo luật mà còn cần thanh khoản đủ lớn, tiêu chuẩn hàng hóa rõ ràng, hệ thống kho vận và giao nhận đáp ứng yêu cầu, cơ chế thanh toán đáng tin cậy, dữ liệu minh bạch và sự tham gia thực chất của các doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu lớn.

Bởi nếu thị trường phái sinh chỉ thu hút giao dịch tài chính mà thiếu liên hệ với hàng hóa cơ sở, chức năng phòng ngừa rủi ro và hình thành giá tham chiếu cũng khó phát huy đầy đủ.

Vì vậy, ý nghĩa lớn nhất của 5 chính sách vừa được Chính phủ thông qua không nằm ở việc tạo ra thêm một thị trường để giao dịch.

Nếu khung pháp lý cuối cùng giải quyết được mối liên kết giữa hàng hóa vật chất, doanh nghiệp có nhu cầu phòng vệ giá, nhà đầu tư cung cấp thanh khoản, hệ thống thanh toán bù trừ và các thị trường quốc tế, thị trường hàng hóa phái sinh có thể trở thành một phần của hạ tầng thị trường hàng hóa Việt Nam.

Khi đó, doanh nghiệp có thêm công cụ bảo vệ lợi nhuận trước biến động giá; nhà đầu tư có thêm lựa chọn nhưng trong một khuôn khổ quản trị rủi ro chặt chẽ hơn; còn những mặt hàng Việt Nam có lợi thế có thêm cơ hội tiến gần hơn tới quá trình hình thành giá trên thị trường khu vực và quốc tế.