Miễn giấy phép xây dựng giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí

Ngày 17/1, Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam (SCLVN) phối hợp cùng Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) và Trường Đại học Bách Khoa – Đại học Quốc gia TP.HCM tổ chức Hội thảo quốc gia với chủ đề "Luật Xây dựng sửa đổi năm 2025 – Những điểm cần lưu ý trong hợp đồng xây dựng và quản trị rủi ro pháp lý".

Tại đây, ông Nguyễn Nam Trung, Chủ tịch SCLVN, cho rằng, Luật Xây dựng (sửa đổi) năm 2025, được Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV và chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, được đánh giá là dấu mốc quan trọng trong việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý điều chỉnh hoạt động đầu tư xây dựng tại Việt Nam. Luật mới tập trung vào tinh giản thủ tục hành chính, nâng cao hiệu quả quản lý dự án, tăng cường trách nhiệm của các chủ thể tham gia và hoàn thiện các cơ chế quản lý chi phí, hợp đồng xây dựng.

Tuy nhiên, những thay đổi này cũng đặt ra nhiều thách thức về mặt pháp lý, đặc biệt trong việc soạn thảo, quản lý hợp đồng xây dựng và kiểm soát rủi ro pháp lý phát sinh. Việc nắm bắt kịp thời các quy định mới là yếu tố then chốt để doanh nghiệp và các chuyên gia pháp lý chủ động ứng phó, tối ưu hóa hiệu quả đầu tư và hạn chế tranh chấp. Thực tiễn cho thấy, tranh chấp trong lĩnh vực xây dựng ngày càng gia tăng cả về số lượng và mức độ phức tạp, liên quan đến tiến độ, chi phí, thay đổi thiết kế, bồi thường thiệt hại và trách nhiệm giữa các bên và do vậy, công tác soạn thảo, quản lý và thực hiện hợp đồng là một bước rất quan trọng, góp phần không nhỏ vào hiệu quả của dự án.

"Luật Xây dựng sửa đổi năm 2025 đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với hoạt động hành nghề trong lĩnh vực xây dựng, đặc biệt là trong quản trị hợp đồng và phòng ngừa rủi ro pháp lý; đồng thời khẳng định vai trò của các tổ chức nghề nghiệp trong việc hỗ trợ hội viên, doanh nghiệp và giới hành nghề tiếp cận, hiểu đúng và vận dụng hiệu quả các quy định mới của pháp luật", ông Trung cho biết.

Theo đại diện SCLVN, Luật Xây dựng 2025 không buông lỏng quản lý, mà chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm.

"Việc miễn giấy phép xây dựng chỉ áp dụng tại các khu vực đã có quy hoạch chi tiết hoặc quy chế kiến trúc rõ ràng, nhằm vừa bảo đảm trật tự xây dựng, vừa giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp", ông Trung khẳng định.

Một điểm mới quan trọng là luật đã xử lý cơ bản tình trạng chồng chéo giữa Luật Xây dựng và Bộ luật Dân sự trong lĩnh vực hợp đồng. Theo đó, trong trường hợp có tranh chấp xảy ra nhưng Luật Xây dựng không có quy định cụ thể, các bên được áp dụng Bộ luật Dân sự làm nền tảng pháp lý chung.

Các quy định về bồi thường thiệt hại, điều chỉnh hợp đồng và hoàn cảnh thay đổi cơ bản cũng được cập nhật để phù hợp hơn với thực tiễn triển khai dự án, đặc biệt trong bối cảnh biến động chi phí, lãi suất và thị trường.

Ông Bùi Văn Dưỡng, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế – Quản lý Đầu tư Xây dựng, Bộ Xây dựng, Trọng tài viên VIAC cho biết, Luật Xây dựng được xây dựng cũng trong thời gian rất gấp, từ khi nhận được nhiệm vụ giao cho đến khi mà chính thức trình Quốc hội chỉ khoảng hai tháng và tổng thời gian để được Quốc hội thông qua là khoảng ba tháng.

"Các nội dung cải cách được chia thành ba nhóm lớn: đổi mới phương thức và nâng cao hiệu quả quản lý đầu tư xây dựng; cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính và điều kiện đầu tư kinh doanh; và phân định rõ hơn trách nhiệm quản lý nhà nước với trách nhiệm của các chủ thể tham gia hoạt động xây dựng", ông Dưỡng nói.

Giảm rủi ro pháp lý, tăng sức hút đầu tư

GS.TS Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC), khẳng định, tranh chấp trong lĩnh vực xây dựng hiện là một trong những nhóm tranh chấp lớn, phức tạp nhất tại VIAC. Điều này phản ánh rủi ro cao của lĩnh vực, đồng thời cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của trọng tài thương mại như một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả, linh hoạt và phù hợp thông lệ quốc tế.

Trong những năm gần đây, các vụ việc xây dựng chiếm tỷ trọng đáng kể trong tổng số tranh chấp được giải quyết tại VIAC, phản ánh đặc thù rủi ro cao của lĩnh vực này, đồng thời cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của trọng tài thương mại như một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả, linh hoạt và phù hợp với thông lệ quốc tế.

"Đặc biệt là khi Luật Xây dựng mới có một điều khoản là trong trường hợp những tranh chấp phát sinh từ các công trình, dự án có vốn ngân sách nhà nước ở dạng PPP thì ưu tiên giải quyết tranh chấp bằng trọng tài trong nước, tức là trọng tài Việt Nam", ông Lê Hồng Hạnh cho rằng, đây là bước tiến.

Đồng quan điểm, TS. LS Nguyễn Trung Nam - Phó giám đốc Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC), Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC), sáng lập Công ty Luật EP Legal - nhấn mạnh, việc giải quyết tranh chấp tại Việt Nam mang lại nhiều lợi thế thực tiễn. Khi các trọng tài viên quốc tế của Việt Nam hoặc những người am hiểu pháp luật Việt Nam sẽ có khả năng lắng nghe và thấu hiểu sâu sắc hơn các vấn đề đặc thù của dự án trong nước.

"Việc giải quyết tại "sân nhà" còn giúp dễ dàng tiếp cận các chuyên gia kỹ thuật và pháp lý am hiểu bối cảnh Việt Nam, thay vì phải thực hiện nhiều bước tốn kém để thuê chuyên gia khi ra nước ngoài", ông Nam đánh giá.

Đồng thời, Luật Xây dựng 2025 chính thức thừa nhận cơ chế bồi thường thiệt hại ấn định trước (liquidated damages - LD).

Trước đây, các điều khoản LD trong hợp đồng mẫu (như FIDIC) thường đối mặt với rủi ro bị tuyên vô hiệu do pháp luật Việt Nam yêu cầu phải chứng minh thiệt hại thực tế.

Việc cho phép các bên thỏa thuận mức bồi thường dựa trên mức độ vi phạm không chỉ giúp các hợp đồng xây dựng an toàn hơn, mà còn đưa pháp luật Việt Nam tiệm cận gần hơn với các khái niệm và thực tiễn quốc tế.

Tuy nhiên, ông Nam cũng lưu ý về sự thiếu đồng bộ giữa Luật Xây dựng và Luật Thương mại, khi Luật Thương mại vẫn yêu cầu chứng minh thiệt hại thực tế và trực tiếp, tạo ra những thách thức nhất định cho các chuyên gia pháp lý khi áp dụng.

Việc Luật Xây dựng 2025 cập nhật nhiều chuẩn mực quốc tế được đánh giá sẽ góp phần giảm "rủi ro chính sách" trong mắt nhà đầu tư nước ngoài. Khi pháp luật trong nước trở nên quen thuộc với các nhà thầu lớn thông qua việc áp dụng các thông lệ tốt nhất, chi phí dự phòng rủi ro sẽ giảm xuống, từ đó tăng tính hấp dẫn của môi trường đầu tư Việt Nam, đặc biệt là trong các lĩnh vực hạ tầng và năng lượng.