Khủng hoảng ở Đồ hộp Hạ Long: Phá thì dễ, xây mới khó

Ba mươi năm trước, trong một chuyến nghỉ mát hiếm hoi do cơ quan người anh tổ chức ở tuyến hồ sông Đà, ký ức ẩm thực của tôi được mở ra theo cách rất giản dị: Bánh mì gối cắt dày, phết một lớp pate Hạ Long đóng hộp vừa mở nắp, mùi thơm béo lan nhanh trong lòng thuyền ẩm hơi nước.

Thời đó, pate hộp là thứ "xa xỉ" đối với nhiều gia đình. Cắn miếng bánh, tôi nhớ mãi cảm giác đậm đà, mịn màng, vừa lạ vừa quen. Không ai nghĩ đến chuỗi cung ứng, tiêu chuẩn an toàn hay nhãn mác. Chúng tôi tin - đơn giản là tin - vào một thương hiệu Việt đã hiện diện trong bếp núc nhiều năm.

Ba thập kỷ trôi qua, niềm tin ấy bị thử thách nghiệt ngã. Lá thư nhận lỗi của Hạ Long Canfoco xuất hiện sau scandal liên quan đến việc chế biến pate "Cột đèn" từ lợn dịch; Tổng giám đốc và nhiều thuộc cấp bị bắt, người tiêu dùng tẩy chay, hệ thống WinMart và nhiều siêu thị dỡ hàng, hoàn tiền cho người mua.

Một thương hiệu gần 70 năm đứng trước nguy cơ đổ sập-không phải vì thị trường quay lưng với đồ hộp, mà vì những sai phạm nghiêm trọng của một số cá nhân ở vị trí chịu trách nhiệm cao nhất.

Cần nói rõ: sai phạm là sai phạm. Pháp luật hình sự tồn tại để bảo vệ lợi ích công cộng, và bất kỳ hành vi nào xâm hại an toàn thực phẩm đều phải bị xử lý nghiêm minh.

Lá thư nhận lỗi - nếu được đánh giá là chân thành - là bước đầu cần thiết. Việc tạm đóng cửa 15 ngày để rà soát, chấn chỉnh là động thái tối thiểu trong một cuộc khủng hoảng niềm tin.

Ở góc độ người tiêu dùng, cơn giận dữ là dễ hiểu; sức khỏe và sinh mạng không thể đem ra mặc cả.

Trừng phạt đúng người hay trừng phạt cả một tài sản xã hội?

Nhưng cùng lúc ấy, một câu hỏi khó cần được đặt ra: thương hiệu gần 70 năm có phải chỉ thuộc về thiểu số ban lãnh đạo hiện tại? Thương hiệu là tài sản xã hội được hun đúc qua thời gian—bằng công sức của hàng trăm/ngàn lao động trong nhà máy, của mạng lưới đại lý bám trụ thị trường, của cổ đông góp vốn và của chính người tiêu dùng đã lựa chọn, ủng hộ.

Khi sai phạm xảy ra, trách nhiệm hình sự phải quy về cá nhân có tội; song việc "đánh đồng" để xóa sổ toàn bộ thương hiệu liệu có công bằng với những con người vô can đã gắn bó cả đời lao động?

Ở đây cần rạch ròi hai tầng nấc. Tầng nấc thứ nhất là pháp lý hình sự: trừng phạt đúng người, đúng tội, dứt khoát với hành vi vi phạm - không khoan nhượng. Tầng nấc thứ hai là quản trị thương hiệu: bảo toàn giá trị tích lũy của một doanh nghiệp nội địa, tái lập niềm tin bằng cải tổ sâu rộng và minh bạch.

Hai tầng nấc này không loại trừ nhau; ngược lại, nếu lẫn lộn, hệ quả có thể là "trừng phạt tập thể" vô tình, đẩy hàng trăm gia đình vào khó khăn, làm nản lòng những nỗ lực gây dựng thương hiệu Việt trong dài hạn.

Cơn giận của thị trường dường như chưa dừng lại. Có cảm giác chỉ khi "đổ sập" hoàn toàn thì mới hả hê. Nhưng thương hiệu nội xây mới khó, phá đi thì dễ. Trong bối cảnh nền kinh tế đang cần những doanh nghiệp nội địa đủ sức cạnh tranh, việc để một thương hiệu đã tồn tại phát triển gần 70 biến mất vì sai phạm của một số người - nếu có con đường khác—là điều đáng suy ngẫm.

Con đường khác là gì? Không phải lời xin lỗi chung chung. Đó là tái cấu trúc triệt để: thay đổi bộ máy lãnh đạo; mời kiểm định độc lập, công bố kết quả; mở cửa quy trình cho báo chí và người tiêu dùng giám sát; truy xuất nguồn gốc minh bạch; thiết lập cơ chế cảnh báo sớm và bảo vệ người tố giác; bồi thường thỏa đáng; và cam kết pháp lý ràng buộc bằng những chuẩn mực cao hơn luật định.

Thương hiệu muốn sống sót phải chấp nhận "đau" để làm lại từ gốc - không phải để xin thương xót, mà để xứng đáng với niềm tin mới.

Lá thư nhận lỗi, vì thế, chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm hành động có kiểm chứng. Công lý phải được thực thi để bảo vệ cộng đồng. Nhưng sau công lý, xã hội cần lối thoát xây dựng: giữ lại những gì đáng giữ, sửa những gì phải sửa, và loại bỏ dứt khoát những cá nhân làm hoen ố giá trị chung.

Nếu không, mỗi lần khủng hoảng, chúng ta lại tự tay xóa đi một phần ký ức tập thể -những lát bánh mì gối phết pate năm nào - và tự làm nghèo hệ sinh thái thương hiệu nội địa của chính mình.

Giận dữ là bản năng; công bằng mới là mục tiêu. Và với thương hiệu hơn 60 năm, công bằng không chỉ là trừng phạt, mà còn là cơ hội tái sinh có điều kiện, để sai phạm chấm dứt, còn giá trị chung được tiếp tục gìn giữ.