Khu kinh tế Dung Quất trước bài toán lớn: Tiền đâu cho chuyển đổi xanh?

Dung Quất trước bước ngoặt mới

Tại Hội thảo mới đây về phát triển bền vững KKT Dung Quất, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi Đỗ Tâm Hiển nhìn nhận, sau 30 năm, KKT Dung Quất đang đứng trước bước ngoặt phát triển mới khi cạnh tranh thu hút đầu tư ngày càng dựa trên công nghệ, chất lượng hạ tầng, môi trường và năng lực đổi mới sáng tạo.

"Nếu trước đây chúng ta đặt câu hỏi làm thế nào để có thêm dự án, thì hôm nay phải là làm thế nào để có những dự án tốt hơn, xanh hơn, thông minh hơn và tạo ra giá trị gia tăng cao hơn?", ông Hiển nói.

Theo đó, Dung Quất cần tiếp tục phát huy thế mạnh về công nghiệp, cảng biển và logistics, đồng thời chuyển mạnh sang mô hình phát triển xanh, công nghệ cao, phát thải thấp và kinh tế tuần hoàn.

Ông Hiển cho rằng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải trở thành những động lực tăng trưởng mới. Đồng thời, Quảng Ngãi xây dựng hệ sinh thái kết nối doanh nghiệp, nhà khoa học, trường đại học, viện nghiên cứu và cơ quan quản lý, qua đó hình thành các sáng kiến, giải pháp phục vụ phát triển công nghiệp.

Cùng với đó là yêu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao, hạ tầng đồng bộ và cơ chế, chính sách đủ sức thu hút nguồn lực tư nhân.

Theo Phó Chủ tịch tỉnh Quảng Ngãi, nếu 30 năm qua là hành trình xây dựng nền móng cho một trung tâm công nghiệp, thì chặng đường phía trước phải là hành trình nâng tầm Dung Quất trở thành khu kinh tế công nghiệp - đô thị - dịch vụ hiện đại, xanh, thông minh; là trung tâm lọc hóa dầu, năng lượng, logistics và đổi mới sáng tạo của miền Trung và cả nước.

Trong khi đó, ông Lương Kim Sơn, Trưởng Ban Quản lý KKT Dung Quất và các khu công nghiệp (KCN) Quảng Ngãi cho rằng, thế giới đang bước vào giai đoạn cạnh tranh mới, trong đó phát triển xanh, phát thải carbon thấp, tiêu chuẩn ESG, CBAM, kinh tế số và trí tuệ nhân tạo đang định hình lại dòng vốn đầu tư toàn cầu.

Các KKT, KCN không còn cạnh tranh chủ yếu bằng quỹ đất, lao động giá rẻ hay ưu đãi đầu tư, mà phải cạnh tranh bằng chất lượng hạ tầng, năng lực đổi mới sáng tạo, nguồn nhân lực chất lượng cao, quản trị số và khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, KKT Dung Quất cần chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa vào mở rộng quy mô sang phát triển theo chiều sâu, dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Tiền đâu cho chuyển đổi xanh?

Sau 30 năm phát triển, KKT Dung Quất đã hình thành nền tảng công nghiệp quy mô lớn, với tổng vốn đầu tư đăng ký khoảng 19,42 tỷ USD. Tuy nhiên, theo PGS.TS Phạm Tiến Đạt, Hiệu trưởng Trường Đại học Tài chính - Marketing, Dung Quất đang đứng trước một câu hỏi lớn: Tiền ở đâu để thực hiện chuyển đổi xanh? Tiền ở đâu để sau 30 năm, KKT này có thể bước sang một mô hình phát triển mới?

Bài toán càng trở nên khó khi công nghiệp nặng hiện chiếm khoảng 84,7% cơ cấu công nghiệp tại KKT Dung Quất, trong đó lọc hóa dầu và thép giữ vai trò chủ lực. Đây là những ngành có quy mô đầu tư lớn nhưng cũng đặc biệt khó chuyển đổi xanh, đòi hỏi nguồn vốn lớn cho đổi mới công nghệ, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải.

Theo PGS.TS Phạm Tiến Đạt, KKT Dung Quất cần tái cấu trúc nguồn lực tài chính, giảm sự phụ thuộc vào nguồn lực công, đồng thời huy động mạnh hơn nguồn vốn tư nhân và các dòng vốn quốc tế.

Một trong những hướng đi là hình thành quỹ đất sạch gắn với hệ thống hạ tầng đồng bộ, chất lượng cao. Địa phương có thể nghiên cứu sử dụng nguồn vốn mồi, trong đó có trái phiếu địa phương gắn với các dự án phát triển hạ tầng. Khi hạ tầng và quỹ đất được hình thành, có thể tạo nguồn thu từ đấu giá đất để hoàn trả nguồn vốn đã huy động.

Đối với việc tiếp cận nguồn vốn xanh, vị chuyên gia cho rằng doanh nghiệp và khu công nghiệp không thể chỉ đưa ra những cam kết chung chung về "phát triển xanh". Các mục tiêu này cần được cụ thể hóa thành những dự án có thể đo lường, thẩm định và chứng minh hiệu quả.

Đó có thể là các dự án xử lý nước thải, tiết kiệm năng lượng, sử dụng năng lượng sạch, giảm phát thải hoặc đổi mới công nghệ.

Theo ông Đạt, các dự án cần được chuẩn hóa theo các quy định, tiêu chuẩn hiện hành để đủ điều kiện tiếp cận các công cụ tài chính xanh như tín dụng xanh, trái phiếu xanh và các nguồn vốn bền vững khác.

Điều này cũng giúp hạn chế nguy cơ "tẩy xanh", khi doanh nghiệp chỉ thực hiện một số hoạt động mang tính hình thức nhưng chưa tạo ra những thay đổi thực chất về môi trường và công nghệ.

PGS.TS Phạm Tiến Đạt cho rằng, nhu cầu vốn cho chuyển đổi xanh rất lớn, trong khi khả năng đáp ứng của nguồn vốn trong nước có giới hạn. Do đó cần hướng tới các dòng vốn quốc tế, đặc biệt là các quỹ đang tìm kiếm dự án xanh, kinh tế tuần hoàn và những khoản đầu tư đáp ứng tiêu chuẩn ESG.

Muốn tiếp cận các dòng vốn này, dự án phải đáp ứng yêu cầu về tính minh bạch, khả năng đo lường hiệu quả môi trường và các nguyên tắc tài chính xanh quốc tế. Khi đó, chuyển đổi xanh không chỉ là bài toán môi trường mà còn trở thành chiến lược huy động vốn và nâng cao năng lực cạnh tranh của KKT Dung Quất.

PGS.TS Phạm Tiến Đạt cũng nhấn mạnh mô hình cạnh tranh của KKT Dung Quất cần thay đổi. Nếu trước đây lợi thế chủ yếu đến từ đất đai và các chính sách ưu đãi đầu tư, thì trong giai đoạn mới, năng lực cạnh tranh cần được xây dựng trên năng suất, chất lượng hạ tầng và chất lượng môi trường sống...

Trong khi đó, PGS.TS Lưu Thế Anh, Viện trưởng Viện Tài nguyên và Môi trường, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, trong giai đoạn mới, KKT Dung Quất cần hoàn thiện chính sách và các thể chế đi kèm, đặc biệt là chính sách thu hút, ưu đãi đầu tư xanh; đồng thời sàng lọc các dự án FDI, lựa chọn ngay từ đầu những dự án sử dụng công nghệ hiện đại, thân thiện với môi trường, tiết kiệm tài nguyên và giảm phát thải khí nhà kính.

Cùng với đó, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, thực hiện chuyển đổi số toàn diện dựa trên các nền tảng IoT, AI nhằm tối ưu hóa quản trị, giám sát năng lượng, nguyên vật liệu đầu vào, chất thải và khí thải nhà kính đầu ra.

Nguồn nhân lực cũng là yếu tố then chốt. Phát triển kinh tế xanh đòi hỏi đội ngũ nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là các chuyên gia về kinh tế tuần hoàn, kinh tế xanh và công nghệ môi trường.

Theo ông Thế Anh, một yếu tố đặc biệt quan trọng là tài chính, trong đó có tài chính xanh và tín dụng xanh. Chính phủ đã phê duyệt danh mục xanh cùng các tiêu chí để công nhận dự án xanh. Khi đáp ứng các tiêu chí này, doanh nghiệp có thể tiếp cận những nguồn vốn ưu đãi, trong đó có tài chính xanh và phát hành trái phiếu xanh.

Ngoài ra, thị trường carbon cũng mở ra cơ hội mới cho doanh nghiệp, các khu công nghiệp và KKT Dung Quất. Đây có thể trở thành một kênh huy động nguồn lực, đồng thời tạo thêm giá trị từ quá trình giảm phát thải.