IPO SpaceX tạo ra hàng nghìn triệu phú: Phần thưởng cho lòng trung thành với Elon Musk

Hơn 4.000 nhân viên và cựu nhân viên SpaceX được dự báo trở thành triệu phú sau IPO, phần thưởng cho nhiều năm nhận lương thưởng bằng cổ phiếu và đặt cược sự nghiệp vào tầm nhìn không gian của Elon Musk.

Năm 2011, khi chuẩn bị tốt nghiệp đại học, Trevor Hise đứng trước hai lựa chọn trái ngược, theo một bài viết mới đây của New York Times nhân dịp SpaceX phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng.

Cha mẹ muốn ông nhận một công việc ổn định tại General Electric, một trong những tập đoàn công nghiệp lâu đời nhất nước Mỹ. Nhưng sau thời gian thực tập, Hise quyết định ở lại một công ty khởi nghiệp còn ít người tin tưởng.

Công ty đó là SpaceX.

Hise làm kỹ sư phóng tên lửa tại SpaceX trong 12 năm và tích lũy hơn 100.000 cổ phiếu thông qua các chương trình đãi ngộ dành cho nhân viên.

Với giá IPO 135 USD/cổ phiếu, số cổ phần này trị giá ít nhất 13,5 triệu USD. Ở tuổi 37, Hise gần như có thể nghỉ hưu, đầu tư vào bất động sản và cùng vợ thành lập một quỹ từ thiện.

Câu chuyện của Hise không phải trường hợp cá biệt. Theo phân tích của nền tảng đầu tư Hill.com, hơn 4.400 nhân viên và cựu nhân viên SpaceX có thể trở thành triệu phú nhờ IPO, trong đó khoảng 400 người sở hữu lượng cổ phiếu trị giá từ 100 triệu USD.

Đằng sau những con số này là hàng nghìn người từng lựa chọn một công ty tên lửa có tương lai bấp bênh thay vì công việc ổn định, làm việc nhiều năm và kiên trì giữ lại cổ phiếu.

Cổ phiếu giữ chân người lao động

SpaceX hiện có khoảng 22.000 nhân viên, chưa kể những người đã rời công ty trong hơn hai thập kỷ qua.

Khác với nhiều doanh nghiệp công nghệ chủ yếu sử dụng kỹ sư phần mềm, SpaceX cần lực lượng lao động đa dạng, từ lãnh đạo, kỹ sư hàng không vũ trụ đến thợ hàn, thợ máy, kỹ thuật viên và công nhân tại các nhà máy, bãi phóng.

Cổ phiếu từ lâu đã là một phần quan trọng trong cơ chế đãi ngộ của công ty. Nhân viên có thể được cấp cổ phần khi gia nhập, nhận cổ phiếu thay tiền thưởng hoặc mua với giá ưu đãi.

Cơ chế này giúp SpaceX giảm áp lực tiền mặt trong giai đoạn đầu, đồng thời gắn lợi ích của người lao động với giá trị dài hạn của doanh nghiệp. Đổi lại, nhân viên phải chấp nhận cổ phiếu khó chuyển thành tiền và thường phải làm việc từ 4-5 năm hoặc lâu hơn để được sở hữu đầy đủ.

Nhân viên càng gắn bó lâu, lượng cổ phiếu tích lũy càng lớn. Khi giá trị SpaceX tăng lên, chi phí của việc rời công ty cũng ngày càng cao.

Gavin Petit gia nhập SpaceX năm 2012 với vai trò kỹ sư phụ trách hoạt động phóng. Ngoài mức lương khoảng 80.000 USD mỗi năm, ông được cấp vài nghìn cổ phiếu, khi mỗi cổ phiếu được định giá khoảng 13,8 USD.

Petit nhiều lần chọn nhận thưởng bằng cổ phiếu thay vì tiền mặt, dù tên lửa của SpaceX khi đó chưa được kiểm chứng và công ty từng trải qua một số thất bại.

Ông từng bán một phần cổ phiếu trong các đợt thanh khoản nội bộ để trả hết khoản vay mua nhà, nhưng vẫn giữ hơn 50.000 cổ phiếu. Theo giá IPO, số cổ phần này trị giá ít nhất 6,75 triệu USD.

Petit ví đây như "vụ IPO Coca-Cola hoặc Google của thế hệ mình", hàm ý một sự kiện làm thay đổi cuộc đời. Tuy nhiên, khác với trúng số, tài sản này được đánh đổi bằng hơn một thập kỷ lao động và chấp nhận rủi ro.

Phần thưởng cho cả lao động chân tay

Phần lớn tài sản từ IPO vẫn thuộc về Elon Musk, các lãnh đạo cấp cao và nhà đầu tư ban đầu.

Giám đốc vận hành Gwynne Shotwell và Giám đốc tài chính Bret Johnsen của SpaceX được cho là sở hữu cổ phần trị giá hơn 1 tỷ USD mỗi người. Một số thành viên hội đồng quản trị và nhà đầu tư sớm còn nắm số cổ phiếu trị giá hàng tỷ, thậm chí hàng chục tỷ USD.

Tuy nhiên, lợi ích từ IPO SpaceX không chỉ giới hạn trong phòng điều hành.

Juan Hernandez, một cựu thợ hàn gia nhập SpaceX năm 2015 với mức lương 28 USD mỗi giờ, đang sở hữu lượng cổ phiếu được ước tính trị giá khoảng 880.000 USD theo giá IPO.

Trường hợp của Juan Hernandez tạo ra hình ảnh khác với nhiều thương vụ IPO công nghệ, nơi tài sản thường tập trung vào nhà sáng lập, kỹ sư phần mềm và các quỹ đầu tư mạo hiểm.

SpaceX sản xuất tên lửa trong nhà máy, xưởng cơ khí và bãi phóng. Vì vậy, một phần cổ phần được phân bổ cho cả lực lượng sản xuất trực tiếp – những người đóng vai trò thiết yếu nhưng ít được nhắc tới trong các câu chuyện làm giàu của Thung lũng Silicon.

Trong bối cảnh Mỹ thiếu lao động kỹ thuật lành nghề, chia sẻ cổ phần còn giúp SpaceX thu hút và giữ chân thợ hàn, thợ máy và kỹ thuật viên trước sự cạnh tranh của các tập đoàn hàng không vũ trụ lâu đời.

Sự giàu lên của hàng nghìn nhân viên thường được mô tả như phần thưởng cho lòng trung thành với SpaceX và Elon Musk.

Tuy nhiên, lòng trung thành này không chỉ đến từ sự ngưỡng mộ cá nhân. Nó là sự kết hợp giữa niềm tin vào tầm nhìn của Elon Musk, cam kết với sứ mệnh chinh phục không gian và cơ chế tài chính khuyến khích nhân viên ở lại.

Trong nhiều năm, SpaceX là một khoản đặt cược đầy mạo hiểm. Công ty từng đứng sát bờ vực cạn tiền, trải qua những vụ phóng thất bại và hoạt động trong ngành đòi hỏi lượng vốn khổng lồ.

Có không ít nhân viên từng tin rằng SpaceX có thể không bao giờ IPO và chuyển nhượng cổ phiếu trong những đợt thanh khoản nội bộ.

Ngược lại, những người giữ cổ phiếu đến IPO được tưởng thưởng vì đã trì hoãn lợi ích trước mắt và tiếp tục tin vào doanh nghiệp.

Helvin Bacareza, cựu quản lý chuỗi cung ứng tại cơ sở SpaceX ở miền Nam Texas, chỉ làm việc tại công ty khoảng hai năm nhưng vẫn tích lũy được lượng cổ phiếu đáng kể. Ông cho biết chưa bán và dự kiến tiếp tục nắm giữ sau IPO.

Thái độ này tương tự hiện tượng từng xuất hiện tại Tesla: nhà đầu tư và nhân viên không chỉ đánh giá doanh nghiệp dựa trên lợi nhuận hiện tại, mà còn đặt cược vào khả năng Elon Musk biến những mục tiêu tưởng như phi thực tế thành hoạt động kinh doanh toàn cầu.

Niềm tin ấy đã trở thành một tài sản vô hình quan trọng của các công ty do Musk điều hành.

Những "triệu phú trên giấy"

Dù vậy, IPO không đồng nghĩa hàng nghìn nhân viên có thể lập tức nhận hàng triệu USD tiền mặt.

SpaceX áp dụng thời gian hạn chế chuyển nhượng, khiến nhân viên chưa thể bán cổ phiếu ngay sau khi công ty niêm yết. Giá cổ phiếu cũng có thể biến động mạnh, nhất là khi mức định giá 1.770 tỷ USD đang dựa nhiều vào những kỳ vọng chưa được kiểm chứng.

Thuế khi bán cổ phiếu sẽ tiếp tục làm giảm số tiền thực nhận. Vì vậy, con số 4.400 triệu phú trước mắt chủ yếu được tính theo giá trị cổ phiếu tại mức giá IPO. "Triệu phú trên giấy" không đồng nghĩa với việc có hàng triệu USD trong tài khoản ngân hàng.

Tuy nhiên, ngay cả sau khi tính đến hạn chế giao dịch, thuế và biến động thị trường, IPO SpaceX vẫn có thể thay đổi cuộc đời của hàng nghìn gia đình.

Thương vụ cho thấy sức mạnh của cổ phiếu trong việc biến người lao động thành người đồng sở hữu, đồng thời giúp doanh nghiệp duy trì một đội ngũ sẵn sàng theo đuổi các mục tiêu dài hạn.

Tại SpaceX, lòng trung thành không chỉ được xây dựng bằng khẩu hiệu chinh phục Sao Hỏa, mà còn được củng cố bởi niềm tin rằng thành công của công ty cuối cùng sẽ được chia sẻ với những người góp phần tạo nên nó.

Khi SpaceX bước lên sàn chứng khoán, lượng cổ phần chi phối không chỉ giúp Elon Musk có khối tài sản trị giá hơn 1.000 tỷ USD, mà còn định giá lại hàng chục năm lao động, chờ đợi và đặt cược của những người từng lựa chọn một công ty tên lửa non trẻ thay vì con đường nghề nghiệp an toàn.