Hơn 38% doanh nghiệp vẫn phải trả chi phí không chính thức

Tại buổi làm việc giữa Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) với Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội ngày 15/6, Chủ tịch VCCI Hồ Sỹ Hùng nhấn mạnh, Việt Nam đang bước vào giai đoạn cải cách thể chế với quy mô và tốc độ chưa từng có, khi tư duy quản lý đang chuyển mạnh từ "kiểm soát" sang "kiến tạo phát triển".

Người đứng đầu VCCI cho rằng chương trình lập pháp của Quốc hội nhiệm kỳ này có khối lượng công việc rất lớn và tiến độ rất nhanh nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn phát triển. Tuy nhiên, tốc độ lập pháp càng cao thì càng đòi hỏi chất lượng chính sách phải được bảo đảm.

Theo ông, doanh nghiệp hiện có ba kỳ vọng lớn nhất. Thứ nhất là một hệ thống pháp luật ổn định và có khả năng dự báo cao. Thứ hai là sự thống nhất, rõ ràng giữa các văn bản quy phạm pháp luật nhằm hạn chế tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn. Và thứ ba là thu hẹp khoảng cách giữa văn bản chính sách với thực tiễn thực thi.

"Một chính sách dù tốt trên giấy nhưng vướng ở khâu thực thi thì vẫn chưa thực sự đến được với doanh nghiệp", ông Hùng nói.

Báo cáo tổng hợp do VCCI trình bày tại cuộc làm việc cho thấy khu vực kinh tế tư nhân đang phải đối mặt với sức ép kép từ cả những hạn chế nội tại kéo dài nhiều năm và các cú sốc từ môi trường bên ngoài.

Tính đến năm 2025, khu vực doanh nghiệp tư nhân đã vượt mốc 1 triệu doanh nghiệp, chiếm 96,6% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động và tạo việc làm cho khoảng 9,27 triệu lao động. Tuy nhiên, sự gia tăng về số lượng chưa đi kèm với sự cải thiện tương xứng về chất lượng và sức chống chịu.

Trong năm qua có khoảng 35.800 doanh nghiệp giải thể, tăng gần 67%, trong khi 112.700 doanh nghiệp tạm ngừng hoạt động. Đặc điểm nổi bật của khu vực tư nhân vẫn là quy mô nhỏ, năng lực tài chính hạn chế và hiệu quả sinh lời thấp.

Khảo sát PCI 2025 với 3.546 doanh nghiệp cho thấy khó khăn lớn nhất hiện nay không còn nằm ở thủ tục gia nhập thị trường mà đã chuyển mạnh sang bài toán đầu ra. Tỷ lệ doanh nghiệp gặp khó khăn trong tìm kiếm khách hàng tăng từ 45,3% lên 60,2%, tương đương giai đoạn căng thẳng nhất của đại dịch COVID-19.

Tiếp cận vốn tiếp tục là nút thắt mang tính cấu trúc. Có tới 75,5% doanh nghiệp cho biết không thể vay vốn nếu thiếu tài sản bảo đảm, trong khi 93,5% khoản vay yêu cầu thế chấp.

Đáng chú ý, khả năng dự báo chính sách của doanh nghiệp còn rất thấp. Chỉ khoảng 6-8% doanh nghiệp cho biết có thể dự đoán được những thay đổi chính sách trong tương lai.

Trong khi đó, khu vực hộ kinh doanh - với khoảng 6,1 triệu hộ và tạo việc làm cho 10 triệu lao động - cũng đang đối mặt nhiều thách thức. Có tới 81,5% hộ kinh doanh ghi nhận doanh thu sụt giảm trong năm 2025 và chỉ 15,6% có ý định chuyển đổi thành doanh nghiệp.

Theo VCCI, những khó khăn pháp lý liên quan đến thuế, kế toán và hóa đơn điện tử đang trở thành "nút thắt tâm lý" khiến nhiều hộ kinh doanh ngại mở rộng quy mô.

38,18% doanh nghiệp vẫn phải chi trả chi phí không chính thức

Dù Chính phủ đã đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính trong những năm gần đây, khoảng cách giữa quy định trên giấy và thực tiễn thực thi vẫn còn khá lớn.

Báo cáo của VCCI cho biết năm 2025, Chính phủ đã cắt giảm và đơn giản hóa hơn 3.000 thủ tục hành chính, hơn 2.300 điều kiện kinh doanh và rút ngắn trên 29.000 ngày giải quyết thủ tục. Mức độ hài lòng đối với dịch vụ công trực tuyến đạt khoảng 90-91%.

Tuy nhiên, từ 879 phản ánh của doanh nghiệp được tổng hợp trong những tháng đầu năm 2026, có tới 51,4% liên quan đến các quy định chưa rõ ràng hoặc khó khả thi; 36,7% phản ánh quy định làm gia tăng chi phí tuân thủ và 11,8% liên quan đến sự chồng chéo, mâu thuẫn giữa các văn bản.

Khảo sát doanh nghiệp cho thấy những tồn tại đáng lo ngại trong quá trình thực thi chính sách.

Cụ thể, 25% doanh nghiệp phản ánh quy trình xử lý thực tế không đúng như quy trình đã được niêm yết công khai. Có 33,33% doanh nghiệp cho biết thời gian giải quyết thủ tục kéo dài hơn quy định.

Đáng chú ý, tỷ lệ doanh nghiệp phải chi trả chi phí không chính thức vẫn ở mức 38,18%. Đây là con số cho thấy những nỗ lực cải cách thời gian qua vẫn chưa thực sự giải quyết được triệt để các chi phí ngoài luồng trong hoạt động sản xuất kinh doanh.

Đặc biệt, 24,04% doanh nghiệp cho biết họ đã phải hủy bỏ hoặc trì hoãn kế hoạch đầu tư, kinh doanh do những khó khăn trong quá trình thực hiện thủ tục hành chính.

Theo VCCI, nhiều vướng mắc hiện nay không còn xuất phát từ thiếu quy định mà chủ yếu đến từ khâu thực thi. Tình trạng đùn đẩy trách nhiệm, phối hợp chưa hiệu quả giữa các cơ quan, sự thiếu thống nhất trong cách hiểu và áp dụng pháp luật đang làm gia tăng đáng kể chi phí cho doanh nghiệp.

Đối với các dự án đầu tư, những nút thắt lớn nhất vẫn tập trung ở công tác quy hoạch, giải phóng mặt bằng, xác định nghĩa vụ tài chính về đất đai và thủ tục hành chính kéo dài.

Từ những kết quả khảo sát và phản ánh của cộng đồng doanh nghiệp, VCCI cho rằng trọng tâm cải cách trong giai đoạn tới cần dịch chuyển từ việc đơn thuần rút ngắn thời gian xử lý thủ tục sang nâng cao chất lượng môi trường kinh doanh.

Theo đó, tổ chức này đề xuất năm định hướng cải cách lớn gồm: tập trung vào chất lượng thay vì chỉ đếm số lượng thủ tục được cắt giảm; đẩy mạnh chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm trên nền tảng dữ liệu số; nâng cao tính thống nhất và khả năng dự báo của hệ thống pháp luật; coi doanh nghiệp là đối tác trong quá trình xây dựng chính sách; và đặc biệt là chỉnh đốn mạnh mẽ khâu thực thi từ Trung ương tới địa phương.