Gỡ 'nút thắt' để doanh nghiệp Việt tham gia chuỗi giá trị toàn cầu

Thách thức

Ngày 8/6/2026, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 10-NQ/TW về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài.

Một trong những mục tiêu cụ thể mà Nghị quyết đưa ra là đến năm 2030, tỷ lệ nội địa hóa trung bình trong các ngành công nghiệp chủ lực đạt từ 45-50%; phấn đấu có khoảng 10.000 doanh nghiệp (DN) trong nước tham gia chuỗi giá trị, chuỗi cung ứng của DN có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), trong đó có khoảng 500-1.000 nhà cung ứng cấp I.

Theo nhận định của các chuyên gia, đây là mục tiêu rất thách thức khi thực tế hiện nay số DN Việt Nam tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu còn rất ít.

Theo TS. Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, hiện Việt Nam có hơn 1 triệu DN đang hoạt động, nhưng chỉ khoảng 5.000 DN tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong số này, chỉ hơn 300 DN là nhà cung cấp cho các tập đoàn đa quốc gia và chỉ hơn 100 DN trở thành nhà cung cấp cấp 1 (tier 1). Có tới 64,7% DN chưa chuẩn bị về công nghệ và quy trình để đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.

Đáng nói hơn, các số liệu này từng được chuyên gia đưa ra từ hai năm trước, cho thấy DN Việt Nam vẫn rất khó chen chân vào chuỗi giá trị toàn cầu.

"Phần lớn DN Việt Nam hiện vẫn tập trung ở các khâu gia công, lắp ráp - tức phần có giá trị gia tăng thấp nhất trong 'đường cong nụ cười' của chuỗi giá trị toàn cầu. Chúng ta chưa vươn được lên những phần có giá trị gia tăng lớn hơn như ý tưởng, nghiên cứu phát triển, thương hiệu, thiết kế... Ngay cả ở các ngành như thời trang, dệt may cũng vẫn chủ yếu làm gia công", ông Bình nhận định.

Điều này đồng nghĩa, dù xuất khẩu tăng trưởng mạnh, giá trị mà DN nội địa giữ lại vẫn còn hạn chế. Phần lớn lợi nhuận, công nghệ và quyền kiểm soát chuỗi cung ứng vẫn nằm trong tay các tập đoàn nước ngoài.

Đâu là rào cản?

Theo Giám đốc Economica Việt Nam, Việt Nam không thiếu cơ hội tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, nhưng rào cản lớn nhất lại là năng lực nội tại của nền kinh tế và DN.

Dẫn số liệu thực tế, TS. Lê Duy Bình cho biết năng suất lao động của Việt Nam hiện vẫn ở mức thấp, chỉ bằng khoảng 25% của Malaysia và khoảng 50% của Thái Lan. Khoảng 60-70% DN đang sử dụng công nghệ ở mức trung bình hoặc lạc hậu, khiến khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế bị hạn chế.

Bên cạnh đó, gần 80% lao động chưa có bằng cấp hoặc chứng chỉ nghề. Chi phí DN dành cho nghiên cứu và phát triển (R&D) cũng ở mức rất thấp, dưới 1% doanh thu, thấp hơn nhiều so với mức trung bình 3-5% ở các nền kinh tế có quy mô tương đương.

Nhận định cục diện kinh tế và địa chính trị thế giới đang tiếp tục biến động mạnh, kéo theo làn sóng tái cấu trúc chuỗi cung ứng diễn ra với tốc độ nhanh hơn, ông Lê Hoàng Tài, Phó Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương), cho rằng các DN Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để chuyển mình từ một mắt xích gia công đơn thuần thành trung tâm sản xuất và cung ứng quan trọng, có hàm lượng giá trị gia tăng cao trong mạng lưới toàn cầu.

Tuy nhiên, điều mà lãnh đạo Cục Xúc tiến thương mại băn khoăn chính là phần lớn DN nhỏ và vừa của Việt Nam hiện vẫn tồn tại khoảng cách lớn so với yêu cầu của các tập đoàn đa quốc gia về vốn, công nghệ, quản trị dữ liệu và hạ tầng logistics.

"Nếu không có giải pháp mang tính hệ thống, DN nội địa rất dễ bị gạt ra ngoài chuỗi giá trị toàn cầu", Phó Cục trưởng Lê Hoàng Tài khẳng định.

Cùng chung nhận định về việc "có làn sóng dịch chuyển vào Việt Nam", TS. Bùi Hồng Sơn, chuyên gia kinh tế Viện Chiến lược Kinh tế quốc tế, cho rằng làn sóng dịch chuyển đó chủ yếu vẫn ở phân khúc thấp.

"Việt Nam hiện vẫn chưa thoát khỏi vai trò lắp ráp. Phần lớn những hoạt động chuyển sang Việt Nam vẫn là các công đoạn sử dụng lao động, còn các khâu cốt lõi về công nghệ hay kiểm soát chuỗi vẫn nằm ở nước ngoài", chuyên gia nhận định.

Doanh nghiệp tự tháo "nút thắt"

Theo Luật sư Bùi Văn Thành, Trưởng Văn phòng Luật sư Mặt Trời Mới, Nghị quyết số 10-NQ/TW đã đưa ra nhiều giải pháp nhằm thúc đẩy mối liên kết giữa DN trong nước và DN FDI, như: Có cơ chế hỗ trợ, khuyến khích DN FDI sử dụng, đào tạo, bồi dưỡng, nâng cấp và từng bước giao nhiệm vụ kỹ thuật, quản lý, nghiên cứu, thiết kế, vận hành chuỗi cung ứng cho người Việt Nam.

Đặc biệt, Nghị quyết cũng nhấn mạnh việc xây dựng và triển khai chương trình quốc gia phát triển nhà cung ứng trong nước; hình thành cơ sở dữ liệu quốc gia, nền tảng kết nối nhà cung ứng, cụm liên kết ngành và cơ chế hợp tác dài hạn giữa nhà đầu tư nước ngoài với DN trong nước; Hỗ trợ DN Việt Nam nâng cao năng lực quản trị, công nghệ, tiêu chuẩn, tài chính, truy xuất nguồn gốc và khả năng tham gia chuỗi giá trị, chuỗi cung ứng của DN FDI.

Cùng với đó, cần có cơ chế hỗ trợ DN Việt Nam liên doanh, liên kết, mua bán, sáp nhập; từng bước tăng tỷ lệ góp vốn, mua cổ phần, mua công nghệ, tiếp nhận chuyển giao công nghệ từ các DN FDI trong các ngành công nghệ chiến lược cũng như các DN có công nghệ truyền thống ở nước ngoài, bảo đảm cơ chế hỗ trợ tuân thủ các cam kết quốc tế.

"Những định hướng này cần sớm được luật hóa, song bản thân các DN cũng phải tự tháo gỡ các ‘nút thắt’ của chính mình để có thể đáp ứng yêu cầu của các đối tác nước ngoài", Luật sư Thành nhấn mạnh.

Từ góc nhìn của DN đã tham gia thành công vào chuỗi cung ứng toàn cầu, ông Trần Đức Tùng, Phó Tổng Giám đốc Hanel PT, Tổng Thư ký Hiệp hội Sản xuất Công nghiệp tỉnh Bắc Ninh, cho biết tiêu chí lựa chọn nhà cung ứng hiện nay đã thay đổi đáng kể.

"Giá rẻ không còn là yếu tố quyết định duy nhất. Các tập đoàn FDI ngày càng quan tâm toàn diện tới văn hóa hợp tác, mức độ cam kết, hệ thống quản trị, định hướng phát triển bền vững (ESG) và năng lực cải tiến. Điều này cho thấy cuộc cạnh tranh trong chuỗi cung ứng toàn cầu đang dịch chuyển từ cạnh tranh về chi phí sang cạnh tranh bằng niềm tin, tính minh bạch và giá trị dài hạn", ông Tùng chia sẻ.

Đồng thời đưa ra lời khuyên: "DN không thể chờ được lựa chọn mà phải chủ động xuất hiện, minh bạch và sẵn sàng được đánh giá theo các tiêu chuẩn quốc tế".