[Gặp gỡ thứ Tư] 'Việt Nam đang đứng trước một lựa chọn mang tính vận mệnh'

Thưa bà, trong 81 năm qua, Việt Nam đã nhiều lần đứng trước những lựa chọn có thể làm thay đổi hướng đi của đất nước. Theo bà, đâu là những lựa chọn có tính quyết định nhất? Và hiện nay, với cuộc cải cách thể chế, tinh gọn bộ máy cùng "bộ tứ" Nghị quyết (NQ) 57, 59, 66, 68, chúng ta có đang đứng trước một lựa chọn mang tính lịch sử như vậy không?

Bà Phạm Chi Lan: Nếu nhìn lại từ năm 1945, sau Cách mạng Tháng Tám và thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đến nay, tôi cho rằng nước ta đã có một số lựa chọn chiến lược mang tính quyết định.

Đầu tiên là quyết định đứng lên bảo vệ nền độc lập non trẻ, khởi đầu bằng Toàn quốc kháng chiến ngày 19/12/1946. Cuộc kháng chiến chống Pháp rồi chống Mỹ kéo dài 30 năm trời với biết bao gian khổ, hy sinh xương máu cuối cùng đã dẫn tới thắng lợi hoàn toàn của cuộc đấu tranh bảo vệ độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và thống nhất đất nước.

Lựa chọn thứ hai là Đổi mới năm 1986. 10 năm sau khi có hòa bình, nền kinh tế nước ta rơi dần vào khủng hoảng, do hậu quả chiến tranh tàn khốc, do tình trạng bị cấm vận, cô lập và do hệ thống kinh tế không phù hợp. Đại hội VI đã quyết định đổi mới tư duy, đổi mới thể chế kinh tế, chuyển sang phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN. Đổi mới đã giải phóng sức sản xuất, đưa nền kinh tế ra khỏi khủng hoảng và mở ra một giai đoạn phát triển mới.

Lựa chọn thứ ba là chủ động hội nhập sâu rộng với thế giới, trong đó việc bình thường hóa quan hệ với Mỹ, tham gia ASEAN năm 1995 và gia nhập WTO năm 2007 là các dấu mốc quan trọng. Việt Nam lựa chọn mở cửa, làm bạn với tất cả các nước khác và tham gia ngày càng sâu hơn vào nền kinh tế toàn cầu, qua đó tạo thêm nguồn lực, không gian phát triển và nâng cao vị thế đất nước.

Còn hiện nay, tôi nghĩ chúng ta đang đứng trước một lựa chọn mới vô cùng quan trọng. Việc tinh gọn bộ máy, sắp xếp lại tổ chức chính quyền cùng các NQ 57, 59, 66, 68 và các NQ khác ban hành sau đó cho thấy chúng ta đang đổi mới mạnh mẽ tư duy, thể chế và phương thức vận hành của toàn bộ hệ thống và tạo ra những động lực phát triển mới cho đất nước, với nhận thức và tầm nhìn rõ về thế giới hiện nay, ta đang ở đâu cùng những đường hướng, cơ hội, thách thức cho tương lai phát triển của nước nhà.

Vì vậy, tôi cho rằng đây là một lựa chọn mang tính vận mệnh, nhưng vận mệnh ấy sẽ được quyết định bởi khả năng chúng ta thực hiện các quyết sách hết sức cần thiết trong những năm tới.

Bà từng nói, Đổi mới lần thứ nhất là "cởi trói", còn Đổi mới lần thứ hai phải là "kiến tạo". Với tư cách là người từng trải qua Đổi mới 1986, bà thấy tinh thần của cuộc cải cách lần này khác gì so với 1986?

Bà Phạm Chi Lan: Khác biệt cơ bản nhất là Đổi mới năm 1986 bắt đầu từ việc cởi trói để giải phóng sức dân, còn Đổi mới lần này phải hướng tới kiến tạo để phát triển sức sáng tạo của dân.

Năm 1986, chúng ta tháo bỏ những ràng buộc của cơ chế kế hoạch hóa tập trung, trao lại cho người dân quyền tự do kinh doanh và phát triển kinh tế. Khi đó, Đổi mới đã thực hiện ba chuyển đổi quan trọng: từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; phát triển nền kinh tế nhiều thành phần, trong đó kinh tế tư nhân được thừa nhận; và mở cửa với thế giới.

Còn bây giờ, bối cảnh đã rất khác. Thế giới ngày càng dựa vào công nghệ, đổi mới sáng tạo và tri thức, thị trường toàn cầu thay đổi phức tạp, cạnh tranh toàn cầu vô cùng gay gắt và dựa trên những chuẩn mực cao hơn hẳn, ta không thể chủ yếu dựa vào lao động và tài nguyên như trước. Vì thế, Đổi mới lần này phải là kiến tạo, và trước hết phải là một Chính phủ kiến tạo.

Nhà nước không làm thay doanh nghiệp (DN) hay người dân, mà phải tạo môi trường hay hệ sinh thái tốt để họ tự phát triển, đồng bộ từ thể chế, hạ tầng, nguồn nhân lực đến khoa học - công nghệ. Khi người dân và DN có nhu cầu chính đáng, Nhà nước phải chủ động tìm cách đáp ứng, thay vì chỉ làm những gì mình sẵn có hoặc thấy thuận tiện cho mình.

Đặc biệt, trong chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, lựa chọn chiến lược và ưu tiên phát triển, chúng ta phải phân bổ nguồn lực tốt hơn, tập trung vào những lĩnh vực có khả năng tạo năng suất cao hơn, chất lượng tăng trưởng tốt và bền vững hơn.

Và cuối cùng là nâng tầm con người Việt Nam. Chúng ta không thể mãi dựa vào lợi thế lao động giá rẻ. Cần một lực lượng lao động có kỹ năng, khả năng liên tục học hỏi, sáng tạo và thích ứng với những yêu cầu phát triển mới.

Đó mới là ý nghĩa sâu hơn của "kiến tạo": không chỉ tạo thêm không gian cho người dân làm ăn, mà phải tạo điều kiện để mỗi người Việt Nam nâng cao và phát huy tốt hơn năng lực của mình.

NQ 66 đặt ra yêu cầu đổi mới toàn diện công tác xây dựng và thi hành pháp luật, còn NQ 68 đưa ra những cơ chế mới cho kinh tế tư nhân như sandbox hay khuyến khích đầu tư cho R&D. Theo bà, điểm mới nhất của cách tiếp cận thể chế lần này là gì? Có phải chúng ta đã bắt đầu chấp nhận việc thử nghiệm, chấp nhận cả rủi ro và thất bại?

Bà Phạm Chi Lan: Tôi cho rằng đây là một điểm rất mới và đáng chú ý. NQ 66 đáp ứng yêu cầu của cả NQ 57 về khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và NQ 68 về phát triển kinh tế tư nhân.

Muốn đổi mới sáng tạo phải đầu tư cho Nghiên cứu và Phát triển (R&D). Việc đưa ra cơ chế cho phép tính tới 200% chi phí R&D vào chi phí được trừ khi tính thuế là một bước tiến đáng kể, thể hiện sự thay đổi trong cách nhìn đối với đầu tư cho nghiên cứu và phát triển.

Cơ chế thử nghiệm (Sandbox) cũng là câu chuyện chúng ta đã nói nhiều năm. Từ khoảng năm 2016, khi bàn về Cách mạng công nghiệp 4.0, Việt Nam đã nói đến cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với công nghệ và mô hình kinh doanh mới, nhưng triển khai rất chậm. NQ 66 lần này đặt yêu cầu rõ hơn và từng bước cụ thể hóa.

Điều quan trọng là NQ 57 và NQ 68 gặp nhau ở một điểm: Lấy DN, đặc biệt là DN tư nhân, làm trung tâm của đổi mới sáng tạo.

Mà đã nghiên cứu, thử nghiệm cái mới thì đương nhiên phải chấp nhận rủi ro và khả năng thất bại. Không thể đòi hỏi một nghiên cứu hay công nghệ mới vừa bắt tay vào làm đã thành công.

Cho phép thử nghiệm và chấp nhận thất bại trong một khuôn khổ minh bạch, có kiểm soát là thay đổi rất quan trọng trong tư duy chính sách.

Nếu cứ sợ thất bại, sợ trách nhiệm đến mức không dám thử cái mới thì không thể có đổi mới sáng tạo. Nhà nước phải tạo môi trường trong đó người ta được quyền thử, được quyền sai và có cơ hội làm lại, miễn là tuân thủ những giới hạn và nguyên tắc rõ ràng.

World Bank từng cảnh báo Việt Nam cần duy trì động lực cải cách thể chế nếu muốn đạt mục tiêu trở thành nước thu nhập cao vào năm 2045. Theo bà, đâu là nguy cơ lớn nhất khiến cải cách bị chững lại sau khi hoàn tất việc sắp xếp, sáp nhập bộ máy?

Bà Phạm Chi Lan: Điều tôi lo nhất là khoảng cách giữa chính sách và thực thi.

Chúng ta đã đưa ra một hệ thống thể chế, chính sách mới khá đầy đủ, tương đối đồng bộ và nhất quán. Chưa bao giờ các văn bản pháp quy, các quy định mới được đưa ra trên nhiều lĩnh vực và với tốc độ nhanh như hiện nay. Phần lớn là tốt, có tinh thần cải cách mạnh. Tuy vậy cũng cần có quá trình tham vấn tốt hơn để đảm bảo chất lượng của các văn bản, và làm sao để DN và người dân có thể dự liệu được hơn về những thay đổi, đỡ phải "dò đá qua sông" hoặc dừng lại để chờ.

Nhưng điểm yếu nhất lâu nay vẫn ở khâu thực hiện. Chính sách có tốt đến đâu mà bộ máy không đủ năng lực thực thi thì cũng khó tạo ra thay đổi thực chất.

Tôi không lo việc sáp nhập tỉnh, xã làm cải cách chững lại. Sáp nhập là một chủ trương đúng. Điều đáng quan tâm là bộ máy sau sáp nhập có thực sự thay đổi tư duy và cách vận hành hay không.

Bộ máy mới phải hoạt động theo tinh thần của một Nhà nước kiến tạo, tức là tạo thuận lợi cho người dân và DN, chứ không chỉ thực hiện các thủ tục hành chính theo cách cũ.

Trước đây vẫn có tình trạng thủ tục kéo dài, hồ sơ chuyển từ chỗ này sang chỗ khác, không rõ ai chịu trách nhiệm cuối cùng. Vì vậy, cải cách lần này phải gắn với minh bạch và trách nhiệm giải trình. Đã phân cấp thì phải đi cùng trách nhiệm giải trình, không thể phân cấp để rồi khi có vấn đề lại không rõ trách nhiệm thuộc về đâu.

Nếu bộ máy mới vẫn vận hành bằng tư duy cũ, nặng về thủ tục và né tránh trách nhiệm thì dù sắp xếp bao nhiêu cấp, bao nhiêu đơn vị, cải cách cũng khó tạo ra bước chuyển thực chất.

Suốt nhiều năm bà đã nói cần coi kinh tế tư nhân là động lực, thay vì chỉ là khu vực bổ trợ. Nay NQ 68 xác định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế. Theo bà, điều gì cần thay đổi để lựa chọn này thực sự đi vào cuộc sống?

Bà Phạm Chi Lan: Tôi cho rằng lựa chọn đó là hoàn toàn xác đáng. Khu vực kinh tế tư nhân Việt Nam đã đủ trưởng thành và có sức mạnh để đóng vai trò động lực quan trọng nhất của nền kinh tế. Tuy nhiên, còn nhiều việc phải làm để lựa chọn này được thực hiện một cách thực chất, đặc biệt trước yêu cầu phát triển mới của đất nước.

Về phía DN, nhiều DN tư nhân Việt Nam đã thể hiện rõ ý chí kinh doanh và tinh thần rất đáng khích lệ: dám nghĩ, dám làm, dám chấp nhận rủi ro để cạnh tranh và vươn ra thế giới.

Chúng ta có các "đại gia" tỷ đô như Vingroup, Trường Hải, Hòa Phát, Vietjet, Sun Group, BRG... đã làm được và đang làm tiếp những dự án rất lớn. Bên cạnh họ, chúng ta có những DN tầm cỡ thành công trong các lĩnh vực khác nhau như Vinamilk, REE, Đèo Cả, FPT, CMC, Vinagame, Trung Nguyên,... Trong 500 công ty lớn nhất Việt Nam theo báo cáo VNR 500, tới năm 2025 đã có hơn 300 là công ty tư nhân.

Lực lượng DN vừa và nhỏ chiếm khoảng 98% trong tổng số DN ở nước ta, cùng hơn 6 triệu hộ kinh doanh gia đình cũng đã và đang đóng góp đáng kể về nhiều mặt cho nền kinh tế, đặc biệt về tạo công ăn việc làm và thu nhập cho hơn 80% người lao động ở nước ta. Họ có vai trò không hề nhỏ trong phát triển kinh tế - xã hội, xóa đói giảm nghèo và đưa nền kinh tế nước ta đạt ngưỡng thu nhập trung bình cao tính theo GNI như World Bank vừa công bố.

Tuy nhiên, bản thân khu vực tư nhân nhìn chung còn nhiều hạn chế. Trước hết về năng suất lao động, chất lượng và hiệu quả sản xuất - kinh doanh, năng lực cạnh tranh, đặc biệt khi so sánh với khu vực FDI ở nước ta và với các nước tương đồng trong khu vực và trên thế giới. DN tư nhân nước ta nhìn chung là "chậm lớn".

Tôi nghĩ DN tư nhân lớn nhỏ ở nước ta đều biết những gì họ đã làm được không đảm bảo cho thành công trong tương lai. Bối cảnh trong nước hiện nay đã khác, và thế giới đang thay đổi quá nhanh. Vô số ngành có tốc độ thay đổi rất cao về công nghệ, về thị trường, về các nhân tố quan trọng trong tổ chức kinh doanh và nguồn lực cho cạnh tranh để phát triển. Nếu bản thân DN không sớm đổi mới mạnh mẽ thì cơ hội để vượt lên sẽ trôi qua, và ngay cả muốn tồn tại cũng khó.

Nhưng câu hỏi lớn hơn đối với chính sách là làm thế nào để lực lượng DN tư nhân Việt Nam ngày càng lớn hơn, mạnh hơn, có khả năng thực hiện vai trò động lực quan trọng nhất của nền kinh tế trong giai đoạn phát triển mới với yêu cầu rất cao của đất nước. Làm thế nào để đông đảo DN tư nhân Việt Nam có thể cạnh tranh và thích ứng với những biến động đang liên tục diễn ra trên thị trường thế giới, và ngày càng có nhiều DN đủ năng lực vươn ra toàn cầu, làm chủ một số lĩnh vực công nghệ và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Muốn vậy, Nhà nước phải thực hiện thật tốt vai trò kiến tạo như đã nói ở trên. Phải tạo bằng được môi trường cạnh tranh bình đẳng, chi phí tuân thủ và các chi phí dịch vụ công thấp, tạo thuận lợi cho DN tư nhân được tiếp cận các nguồn lực cần thiết, khuyến khích đầu tư vào công nghệ, R&D và đổi mới sáng tạo. Khi đó, tinh thần "dám nghĩ, dám làm" của khu vực tư nhân mới có thể chuyển thành năng lực cạnh tranh thực sự của nền kinh tế.

Xin trân trọng cảm ơn bà!