[Gặp gỡ thứ Tư] 'Chính sách thuế phải chuyển từ tư duy ưu đãi sang tạo động lực tăng trưởng'

Mục tiêu tăng trưởng GDP từ 10% trở lên không chỉ đòi hỏi những giải pháp về đầu tư, tín dụng hay cải cách thể chế mà còn đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ đối với chính sách thuế. Để có thêm góc nhìn về cải cách chính sách thuế hỗ trợ tăng trưởng, Tạp chí Nhà đầu tư/Nhadautu.vn đã có cuộc trao đổi với ông Nguyễn Văn Phụng, nguyên Vụ trưởng Vụ Quản lý thuế doanh nghiệp lớn, Tổng cục Thuế.

Thưa ông, Việt Nam đang đặt mục tiêu tăng trưởng GDP từ 10% trở lên giai đoạn 2026-2030. Điều đó đặt ra yêu cầu gì mới đối với chính sách thuế?

Ông Nguyễn Văn Phụng: Tôi cho rằng bối cảnh hiện nay đã khác rất nhiều so với những giai đoạn trước.

Trong nhiều năm qua, chúng ta thường nhìn chính sách thuế chủ yếu dưới góc độ bảo đảm nguồn thu cho ngân sách nhà nước. Cách tiếp cận đó không sai nhưng trong bối cảnh Việt Nam bước sang giai đoạn phát triển mới, mục tiêu của chính sách thuế cần được mở rộng hơn.

Theo các Kết luận của Trung ương cũng như Nghị quyết 168 của Chính phủ, Việt Nam đang quyết tâm thực hiện mục tiêu tăng trưởng từ 10% trở lên. Trong khi đó, từ ngày 1/7/2026, Việt Nam cũng chính thức được Ngân hàng Thế giới xếp vào nhóm quốc gia có thu nhập trung bình cao. Đây vừa là dấu mốc đáng ghi nhận, vừa tạo ra áp lực rất lớn nếu chúng ta không cải thiện được chất lượng tăng trưởng và tránh rơi vào "bẫy thu nhập trung bình".

Trong điều kiện đó, chính sách thuế không thể chỉ làm nhiệm vụ thu ngân sách mà phải trở thành một bộ phận của chính sách phát triển.

Thông qua thuế, Nhà nước có thể tác động đến tiêu dùng, đầu tư, đổi mới công nghệ, phân bổ nguồn lực và năng suất của nền kinh tế. Vì vậy, câu hỏi đặt ra không phải là giảm bao nhiêu thuế hay tăng bao nhiêu thuế, mà là đồng tiền ưu đãi thuế đang được phân bổ vào đâu và có tạo ra năng lực tăng trưởng mới hay không?

Muốn tăng trưởng hai con số trong nhiều năm liên tiếp thì không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào mở rộng vốn đầu tư, lao động giá rẻ hay gia công, lắp ráp như trước đây.

Động lực tăng trưởng phải chuyển sang năng suất lao động, đổi mới sáng tạo, khoa học công nghệ, chuyển đổi số và khu vực kinh tế tư nhân.

Do đó, chính sách thuế cũng phải được thiết kế để phục vụ chính sự chuyển dịch đó.

Như ông vừa đề cập, chính sách thuế cần được nhìn nhận như một công cụ phát triển. Theo ông, tư duy này cần được thể hiện như thế nào trong quá trình xây dựng chính sách?

Ông Nguyễn Văn Phụng: Theo tôi, trước hết cần thay đổi tư duy về ưu đãi thuế. Trong nhiều năm, chúng ta chủ yếu ưu đãi theo địa bàn, quy mô vốn hoặc ngành nghề đầu tư. Những chính sách đó từng phát huy tác dụng trong giai đoạn thu hút đầu tư ban đầu.

Tuy nhiên, khi nền kinh tế bước sang giai đoạn phát triển dựa trên năng suất thì cách ưu đãi này cũng bộc lộ những giới hạn nhất định.

Điều cần khuyến khích hiện nay không chỉ là doanh nghiệp đầu tư nhiều vốn hơn, mà là doanh nghiệp đầu tư vào những hoạt động tạo ra giá trị gia tăng cao hơn.

Đó là nghiên cứu và phát triển (R&D), đổi mới công nghệ, chuyển đổi số, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, phát triển các nhà cung cấp trong nước và tăng cường liên kết chuỗi giá trị.

Nói cách khác, ưu đãi thuế cần chuyển mạnh từ ưu đãi theo kết quả lợi nhuận sang ưu đãi theo chi phí tạo ra năng suất.

Nếu doanh nghiệp bỏ nhiều chi phí cho nghiên cứu công nghệ, đổi mới thiết bị, đào tạo lao động hay phát triển sản phẩm mới thì những khoản chi đó cần được hỗ trợ thông qua chính sách thuế.

Đây cũng là xu hướng mà nhiều quốc gia và OECD đang khuyến nghị.

Một điểm nữa tôi muốn nhấn mạnh là các chính sách hỗ trợ ngắn hạn như giảm thuế GTGT, gia hạn nộp thuế hay miễn giảm một số khoản thuế vẫn cần thiết trong bối cảnh hiện nay.

Nhưng các chính sách này phải được đánh giá đầy đủ về hiệu quả kinh tế - xã hội.

Không nên mặc nhiên coi giảm thuế là luôn tốt. Điều quan trọng là chính sách đó có thực sự kích thích tiêu dùng, tạo thêm đầu tư, mở rộng sản xuất hay chỉ làm giảm thu ngân sách mà không tạo ra giá trị gia tăng tương xứng.

Chúng ta cần xây dựng cơ chế đánh giá "chi tiêu thuế" giống như đánh giá một khoản chi ngân sách. Mỗi đồng ngân sách giảm thu cũng phải được đo lường hiệu quả giống như mỗi đồng ngân sách chi ra.

Một trong những đề xuất đáng chú ý của ông là thiết kế chính sách thuế thu nhập doanh nghiệp theo hướng tạo "hành lang lớn lên" cho doanh nghiệp. Ông có thể nói rõ hơn về quan điểm này?

Ông Nguyễn Văn Phụng: Tôi cho rằng đây là một trong những nội dung quan trọng nhất của cải cách thuế giai đoạn tới.

Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp đã quy định các mức thuế suất ưu đãi 15% và 17% đối với doanh nghiệp có quy mô nhỏ.

Đây là chủ trương rất đúng. Tuy nhiên, nếu thiết kế chính sách chỉ dừng lại ở những ngưỡng doanh thu cứng thì có thể phát sinh hiện tượng doanh nghiệp cố tình duy trì quy mô nhỏ hoặc chia tách doanh nghiệp để tiếp tục được hưởng ưu đãi.

Điều chúng ta cần xây dựng không phải là "ranh giới ưu đãi", mà là một hành lang để doanh nghiệp lớn lên. Khi doanh nghiệp phát triển vượt ngưỡng doanh thu thì chính sách thuế cũng cần có cơ chế chuyển tiếp hợp lý, tránh tạo ra cú sốc về nghĩa vụ thuế khiến doanh nghiệp ngại mở rộng quy mô.

Song song với đó, các tiêu chí doanh thu đang áp dụng từ nhiều năm trước cũng cần được rà soát, điều chỉnh cho phù hợp với mặt bằng giá cả và quy mô sản xuất hiện nay.

Một vấn đề rất quan trọng khác là chuyển từ ưu đãi theo lợi nhuận sang ưu đãi theo chi phí. Nếu doanh nghiệp đầu tư thêm vào R&D, đổi mới công nghệ, đào tạo lao động hay chuyển đổi số thì Nhà nước nên khuyến khích thông qua cơ chế khấu trừ chi phí hoặc tín dụng thuế.

Những khoản đầu tư này mới là nền tảng giúp doanh nghiệp nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh trong dài hạn.

Đối với khu vực hộ kinh doanh, tôi cũng cho rằng cần xây dựng một gói hỗ trợ chuyển đổi toàn diện.

Không chỉ miễn thuế trong ba năm đầu, mà còn phải có phần mềm kế toán đơn giản, tư vấn pháp lý, đào tạo kỹ năng quản trị và quy trình chuyển đổi liên thông.

Nếu chỉ thay đổi phương thức thu thuế mà không giúp hộ kinh doanh nâng cao năng lực quản trị thì rất khó khuyến khích họ chuyển sang mô hình doanh nghiệp.

Để những định hướng cải cách này thực sự đi vào cuộc sống, điều gì cần được ưu tiên trong giai đoạn 2026-2030?

Ông Nguyễn Văn Phụng: Theo tôi, điều quan trọng nhất không phải là ban hành thêm thật nhiều chính sách mới.

Điều doanh nghiệp mong muốn hơn cả là chính sách ổn định, dễ thực hiện và được áp dụng thống nhất.

Vì vậy, trước hết cần xây dựng một chương trình hành động tổng thể về đổi mới chính sách thuế giai đoạn 2026-2030, gắn với Chiến lược cải cách hệ thống thuế đến năm 2030 và các mục tiêu phát triển của đất nước.

Cùng với đó, phải nâng cao chất lượng thực thi. Trong nhiều trường hợp, chi phí lớn nhất của doanh nghiệp không phải là số tiền thuế phải nộp mà là chi phí tuân thủ. Tôi thường gọi đó là "thuế thời gian".

Nếu doanh nghiệp phải đi lại nhiều lần, bổ sung hồ sơ nhiều lần, mỗi nơi hiểu pháp luật một khác thì chi phí phát sinh rất lớn.

Do đó, cần tiếp tục chuyển đổi số mạnh mẽ, liên thông dữ liệu giữa cơ quan thuế với đăng ký kinh doanh, ngân hàng, bảo hiểm xã hội và cơ sở dữ liệu quốc gia để doanh nghiệp chỉ cung cấp thông tin một lần.

Quan trọng hơn, phải thay đổi phương thức quản lý từ tiền kiểm sang quản lý rủi ro, lấy dữ liệu làm nền tảng nhưng đồng thời bảo đảm quyền của người nộp thuế và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Tôi cũng cho rằng cải cách thuế trong giai đoạn tới cần được đánh giá bằng những chỉ số đầu ra cụ thể.

Không nên chỉ thống kê đã ban hành bao nhiêu văn bản hay điện tử hóa bao nhiêu thủ tục.

Điều cần đo lường là thời gian thực hiện nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp đã giảm bao nhiêu, tỷ lệ hồ sơ được xử lý đúng hạn là bao nhiêu, số hồ sơ phải bổ sung giảm như thế nào, mức độ hài lòng của người nộp thuế có được cải thiện hay không.

Cuối cùng, tôi muốn nhấn mạnh rằng, đổi mới chính sách thuế không đồng nghĩa với giảm thu ngân sách.

Nếu chính sách thuế tạo điều kiện để doanh nghiệp đầu tư nhiều hơn, đổi mới công nghệ mạnh hơn, năng suất cao hơn và khu vực kinh tế tư nhân phát triển nhanh hơn thì nguồn thu ngân sách trong trung và dài hạn sẽ bền vững hơn.

Nói cách khác, mục tiêu của cải cách thuế không phải là hy sinh nguồn thu trước mắt, mà là tạo dựng năng lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế. Chính đó mới là nền tảng để Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số trong những năm tới.