Gần 290.000 tỷ đồng làm đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội: Vì sao chưa chọn phương án PPP?

Sáng 6/8, tiếp tục chương trình kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất, Quốc hội khóa XVI nghe tờ trình của Chính phủ và báo cáo thẩm tra về chủ trương đầu tư Dự án đầu tư xây dựng đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội.

Trình bày tờ trình, Bộ trưởng Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết, với tổng chiều dài khoảng 349 km đi qua 7 tỉnh, thành phố, dự án được kỳ vọng sẽ mở rộng không gian phát triển hoàn toàn mới cho khu vực Thủ đô.

Tuyến chính sẽ được đầu tư theo tiêu chuẩn cao tốc quy mô 6 làn xe (tốc độ thiết kế 100-120 km/h), đi kèm hệ thống đường song hành tối thiểu 2 làn xe. Sơ bộ tổng diện tích đất thu hồi khoảng 4.011 ha với kinh phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư ước tính 78.143 tỷ đồng.

Bài toán phương thức đầu tư và bài học thực tiễn từ PPP

Giải trình về việc lựa chọn hình thức đầu tư công thay vì đối tác công tư (PPP) cho "siêu dự án" gần 290.000 tỷ đồng, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh khẳng định Chính phủ đã nghiên cứu kỹ lưỡng cả hai phương án. Tuy nhiên, kết quả đánh giá sơ bộ cho thấy phương án PPP chưa bảo đảm tính khả thi về mặt tài chính trong giai đoạn hiện tại.

Do đó, Chính phủ đề xuất trước mắt triển khai toàn tuyến bằng nguồn vốn đầu tư công. Sau khi hoàn thành, Nhà nước sẽ tổ chức thu phí nhượng quyền hoặc thu phí công tương tự mô hình cao tốc Bắc - Nam phía Đông. Dù vậy, trong quá trình lập báo cáo nghiên cứu khả thi, cơ quan chức năng vẫn giữ mở khả năng chuyển sang PPP nếu các điều kiện thị trường đáp ứng.

Về lộ trình phân kỳ, Chính phủ đề xuất chuẩn bị đầu tư toàn tuyến từ năm 2026, khởi công năm 2027 và ưu tiên hoàn thành trước khoảng 116 km đoạn phía Đông (từ cầu Thái Hà đến cao tốc Bắc Giang - Lạng Sơn) trước năm 2030, hướng tới hoàn thành toàn bộ dự án trước năm 2035. Đồng thời, Chính phủ đề xuất 10 nhóm cơ chế đặc thù để "rút ngắn" thời gian triển khai.

Tuy nhiên, cơ chế tài chính này nhận được nhiều ý kiến đa chiều từ nghị trường. Báo cáo thẩm tra do Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội Phan Văn Mãi trình bày nhấn mạnh, nếu giai đoạn 2026-2030 ngân sách Trung ương chỉ cân đối được khoảng 59.700 tỷ đồng, Chính phủ bắt buộc phải rà soát, tính toán lại quy mô đầu tư giai đoạn 1 sao cho vừa sức, tránh áp lực nợ công và dàn trải nguồn lực.

Trong khi đó, thảo luận tại tổ, đại biểu Nguyễn Phương Bắc (đoàn Cà Mau) đề nghị làm rõ cơ cấu và tính khả thi của con số 59.700 tỷ đồng dự kiến bố trí. Còn đại biểu Nguyễn Như So (đoàn Bắc Ninh) tỏ ra băn khoăn về quy định giao thẩm quyền chuyển đổi hình thức đầu tư từ công sang PPP, cho rằng đây là quyết định lớn, bắt buộc phải thuộc thẩm quyền xem xét của Quốc hội hoặc Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

Ở góc nhìn quản trị tài chính, đại biểu Trương Thị Diệu Thúy (đoàn TP. Đồng Nai) kiến nghị bổ sung cơ chế bắt buộc báo cáo Quốc hội nếu phát sinh điều chỉnh làm tăng tổng mức đầu tư, đồng thời cần có nguyên tắc phân chia minh bạch nguồn thu từ quỹ đất hai bên đường giữa ngân sách trung ương và địa phương.

Nỗi lo thu hồi đất một lần và bài toán tái định cư

Bên cạnh câu chuyện nguồn vốn, công tác giải phóng mặt bằng và tái định cư cho hơn 4.000 ha đất tiếp tục là bài toán hóc chuẩn bị đặt lên bàn nghị sự.

Một trong những vấn đề cốt lõi được đại biểu Nguyễn Như So (đoàn Bắc Ninh) chỉ ra là đề xuất thu hồi đất toàn tuyến một lần. Đại biểu cho rằng, việc thu hồi trọn gói khi giai đoạn 2026-2030 mới chỉ thực làm 116 km là chưa thực sự phù hợp với tinh thần Luật Đất đai 2024, dễ dẫn đến nguy cơ lãng phí tài nguyên đất đai và phát sinh khiếu kiện kéo dài nếu nguồn vốn chưa thể giải ngân đồng bộ.

Ở khía cạnh bảo đảm quyền lợi người dân, nhiều đại biểu Quốc hội nhấn mạnh yếu tố thực thi chính sách tại khu vực giáp ranh. Đại biểu Lương Văn Anh (đoàn Cà Mau) đề xuất, sớm có cơ chế thống nhất để xử lý khoảng chênh lệch giá bồi thường đất giữa các địa phương giáp ranh, tránh tình trạng "cùng một khoảng đất nhưng 2 mức giá".

Tập trung vào yếu tố an sinh, Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng Dân tộc Hoàng Duy Chinh ( đoàn Thái Nguyên) và đại biểu Nguyễn Trung Kiên ( đoàn TP. Đồng Nai) thống nhất quan điểm, công tác tái định cư phải đi trước một bước, bảo đảm người dân bị thu hồi đất có nơi ở mới, sinh kế và điều kiện sản xuất bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.

Chia sẻ bài học thực tế, đại biểu Đặng Doãn Thành (đoàn TP. Đồng Nai) cho rằng, các địa phương cần chủ động quy hoạch và xây dựng sẵn hạ tầng khu tái định cư trước khi ban hành quyết định thu hồi đất. Ngoài ra, đại biểu Leo Thị Lịch (đoàn Bắc Ninh) cũng lưu ý cần có chính sách nâng đỡ riêng biệt cho nhóm đối tượng yếu thế, hộ nghèo và đồng bào dân tộc thiểu số bị ảnh hưởng bởi dự án.

Hạ tầng kết nối và yêu cầu lồng ghép không gian phát triển xanh

Để Vành đai 5 thực sự phát huy vai trò động lực vùng chứ không chỉ dừng lại ở một tuyến cao tốc đơn thuần, các đại biểu Quốc hội đã đề xuất nhiều giải pháp kỹ thuật và quy hoạch mang tính chiến lược.

Nhìn từ góc độ hạ tầng tích hợp, đại biểu Trần Văn Lâm (đoàn Bắc Ninh) đề xuất, cần tận dụng ngay giai đoạn thiết kế để lồng ghép các tiêu chí chuyển đổi xanh như quy hoạch hệ thống trạm sạc xe điện, năng lượng mặt trời và cảnh quan môi trường trên toàn tuyến.

Đồng quan điểm, đại biểu Trần Thị Vân (đoàn Bắc Ninh) kiến nghị Quốc hội tạo điều kiện cho các tỉnh phụ cận, như Quảng Ninh chủ động dùng ngân sách địa phương đầu tư các tuyến kết nối (tiêu biểu như tuyến Hạ Long - Hải Phòng) đấu nối trực tiếp vào Vành đai 5.

Để tránh tình trạng "đường làm xong nhưng thiếu lối ra", đại biểu Leo Thị Lịch đề nghị bổ sung các tuyến kết nối ngang giữa Vành đai 5 với các tuyến vành đai hiện hữu.

Về mặt tiến độ thi công, đại biểu Hà Sỹ Huân (đoàn Thái Nguyên) đề xuất cơ chế phân cấp, địa phương nào đã chủ động cân đối đủ nguồn vốn và mặt bằng thì được ưu tiên cho phép triển khai sớm các đoạn tuyến qua địa bàn.

Đặc biệt, trước áp lực khan hiếm vật liệu đắp nền đường đang diễn ra tại nhiều dự án trọng điểm, đại biểu Nguyễn Bình Tân (Đoàn Cà Mau) đã gợi mở hướng đi mới khi đề nghị cơ quan chuyên môn đánh giá tính khả thi của việc tận dụng nguồn đất đá sạt lở hoặc nghiên cứu sử dụng cát biển thay thế cát sông truyền thống.

Ở phía cơ quan thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi đề nghị Chính phủ tiếp thu các ý kiến đóng góp, rà soát chuẩn xác lại toàn bộ số liệu, hoàn thiện cơ chế phối hợp vùng giữa 7 địa phương để Vành đai 5 vừa bảo đảm tiến độ, vừa khai thác tối đa giá trị gia tăng từ quỹ đất dọc tuyến.